ژبه – لیکدود – afghansabawoon http://www.afghansabawoon.com Fri, 01 May 2020 10:22:11 +0000 en hourly 1 https://wordpress.org/?v=5.4.1 په پښتو ژبه کې د ایتمولوژیکي څېړنو ارزښت http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d9%87-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88-%da%98%d8%a8%d9%87-%da%a9%db%90-%d8%af-%d8%a7%db%8c%d8%aa%d9%85%d9%88%d9%84%d9%88%da%98%db%8c%da%a9%d9%8a-%da%85%db%90%da%93%d9%86%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%b2%da%9a/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d9%87-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88-%da%98%d8%a8%d9%87-%da%a9%db%90-%d8%af-%d8%a7%db%8c%d8%aa%d9%85%d9%88%d9%84%d9%88%da%98%db%8c%da%a9%d9%8a-%da%85%db%90%da%93%d9%86%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%b2%da%9a/#respond Fri, 01 May 2020 10:22:11 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=7237 لوړو زده کړو وزارت، ښوونې او روزنې پوهنتون ژبو او ادبیاتو پوهنځی، پښتو څانګه ماسترۍ پروګرام څېړوونکې: اوږۍ امانزۍ لارښوود استاد: پوهنوال میرا جان غوربندي ښوونیز کال : ۱۳۹۸ ل .ل لنډیز :  ایتمولوژي د ژبپوهنې یوه  مهمه څانګه  ده  ، چې  د یوې ژبې د لغتونو ریښې څیړي .  دغه علم د لومړي ځل […]]]>

لوړو زده کړو وزارت، ښوونې او روزنې پوهنتون

ژبو او ادبیاتو پوهنځی، پښتو څانګه

ماسترۍ پروګرام

څېړوونکې: اوږۍ امانزۍ

لارښوود استاد: پوهنوال میرا جان غوربندي

ښوونیز کال : ۱۳۹۸ ل .ل

لنډیز : 

ایتمولوژي د ژبپوهنې یوه  مهمه څانګه  ده  ، چې  د یوې ژبې د لغتونو ریښې څیړي .  دغه علم د لومړي ځل له پاره په  عربو کې د اشتقاق په نوم رامنځته شو او په دغه فن کې لومړنی کتاب د اسما اشتقاق په نوم د ابي علي محمد بن المشیر لاسته راوړنه ده  .

د ایتمولوژۍ  پېژندنه د کمبریج په ډکشنري کې داسې شوې ده :

ایتمولوژي د لغتونو تاریخي او ریښوي څېړنو ته ویل کېږي او یا په بل عبارت  د یوه لغت د  ډول څېړل د هغه د اصل او منشا سره ایتمولوژي  بلل کېږي. د ایتمولوژیکي څېړنو اړتیا یوازې په پښتو ژبه کې نه، بلکې د نړۍ په هره ژبه کې محسوسېږي، مونږ کولای شو د ایتمولوژۍ له لارې د خپلې ژبې اصلي او مستعار ویوونه جوت کړو، تاریخي منشاوې او قدامت  یې وڅېړو او همدارنګه  کولای شو په دې وپوهېږو  چې زمونږ ژبه په کومه کچه ځان ساتې ژبه ده ، او څومره  یې خپل اصلي او سوچه  لغتونو له ځان سره ساتلي دي. د ډولونو په اړه یې باید ووایم چې  مونږ دوه ډوله ایتمولوژي  لرو چې د دودېزې او علمي ایتمولوژیو په نامه يادېږي او د ډول ډول کلماتو او لغتونو د څېړلو له پاره  د پرتلیز میتود څخه  ګټه  اخلو.

سرېزه 

ژبپوهنه هغه پوهنه ده چې د معاصرو طریقو په اساس د ژبې ماهیت او څرنګوالی  مطالعه کوي او د بېلابېلو ژبو کورنۍ ، ددوی خپلوي یا خپل المنځي اړیکې ، تاریخي بدلونونه او کټه ګورۍ څرګندوي  او یا  یوه بله پېژندنه یې داسې هم راغلې چې ژبپوهنه هغه علم دی چې ژبه او د هغې څرنګوالی، رغاونه او ډول ډول ژبني مساییل تر کتنې او څېړنې لاندې نیسي.

کله کله ځیني وګړي د ژبپوهنې  زده کړه  د ژبې د زده کړې په مانا تعبیروي .  حال دا چې ژبه او ژبپوهنه دوه بېل بېل او ځانګړي واقعیتونه دي ، ژبپوهنه ددې له پاره لوستل کېږي چې د ژبې په باره کې عمومي ټولنیزه پوهه او معلومات ترلاسه شي، ژبپوهنه درې اصلي څانګې لري چې یوه یې تاریخي ژبپوهنه ده، تاریخي ژبپوهنه هغه پوهنې ته ویل کېږي چې د ژبې بدلونونه د تاریخي بهیر له مخې مطالعه کوي. د تاریخي ژبپوهنې مهمه څانګه د ایتمولوژۍ په نامه یادېږي ، چې په پښتو ژبه کې ورته ریښه پېژندنه ویل کېږي او هغه علم دی چې د یوې ژبې د لغتونو او کلمو ریښې تر بحث او څېړنې لاندې نیسي او لرغونوالی یې ثابتوي  ایتمولوژیکي څېړنې په هغو ژبو کې ترسره کېږي چې یوې کورنۍ پورې اړه ولري او مونږ هغه وخت څو ژبې په یوې کورنۍ پورې اړوندوو او په  یو ګروپ کې یې  راولو چې  یو ډول فونولوژیکي ، مورفولوژیکي او نحوي  ځانګړنې  ولري مونږ دغه ځانګړنې د  نوموړې ژبې په کلمو او لغتونو کې څېړو او د هغه علم په  مرسته چې مونږ دغه څېړنې  سرته رسوو ایتمولوژي یې بولو .  دا چې ایتمولوژي یا ریښه پېژندنه څه ډول پوهه ده ؟ څه وخت  رامنځته شوې؟ څو ډوله ده ؟ یو ایتمولوژیست باید کومې ځانګړنې ولري ؟ او د  کومو میتودونو له لارې مونږ کولای شو ریښې وپېژنو  دا او دې ورته پوښتنو ځوابونه به تاسې ددې مقالې له لوستلو  وروسته وموندۍ .

د څېړنې ارزښت 

ددې څېړنې ارزښت په دې  کې دی چې په دغه څېړنېزه مقاله کې د ایتمولوژۍ یا ریښه پېژندنې په اړه نوي  او په زړه پوري معلومات د پارسي او انګلیسي ژبو څخه ژباړل شوي او کولای شي چې مونږ سره  تر ډېره د ایتمولوژۍ د مخیینې په پېژندلو کې مرسته وکړي  او د ایتمولوژیکي میتودونو څخه مو خبر کړي  .

د څېړنې موخه 

څېړنه تل د مبهمو او نا څرګندو  معلوماتو د رابرسېره کولو په  موخه ترسره کېږي  په دغه څېړنه کې هم تر ډېره بریده دا هڅه شوې چې تاسو درنو لوستونکو ته د ایتمولوژۍ په اړه  نوي ، بشپړ او هر اړخیز معلومات وړاندې شي.

د څېړنې پوښتنې   

په دغه څېړنه کې به تاسې  د لاندینیو پوښتنې ته ځواب ویل شوی دی:

  پښتو  ژبه کې  د ایتمولوژیکي څېړنو  ته څه اړتیا ده ؟

د څېړنې میتود 

ددغې څېړنې له پاره د بېلابېلو کتابونو پاڼې رااړول شوي دي او د تشریحي او تحلیلي میتودونو څخه په کې ګټه اخیستل شوې  ده .

کلیدي کلمې 

د ایتمولوژۍ مخیینه  ،  پېژندنه  ، ډولونه  ، اړتیاوې  ، د ایتمولوژیکي څېړنو شرایط  ، د ځینو تاریخي سیمو او نومونو اایتمولوژيکې بیلګې .

د ایتمولوژي لنډه  مخیینه (تاریخچه ) 

مخکې له دې چې تاسو ته د ایتمولوژۍ د پېژندنې او مخیینې په اړه لنډ معلومات درکړم  اړینه بولم چې

 لومړی د  لغت او د هغه ډولونو په اړه لنډ معلومات  تاسو سره شریک کړم  ځکه  دا خو یو څرګند

حقیقت دی چې  لغتونه دي، چې ایتمولوژي ده او همدا  ایتمولوژي ده چې په مرسته یې په ژبه کې نوي لغتونه رامنځته کېږي، یعنې لغتونه او ایتمولوژی سره لازم او ملزوم دي.

لکه  څرنګه چې  په پښتو ژبې کې د هرې پدیدې له پاره کوم ځانګړی او خاص تعریف نشته نو لغت په اړه هم  زیادتره پوهان په یو دریځ نه دي درېدلي او هر پوه د خپلې پوهې سره سم ورته یوه پېژندنه غوره کړې ده،  د پښتو ژبې ستر ژبپوه پوهاند مجاور احمد زیار لغت داسې پېژني:

لغت هغه خپلواکه ماناییزه ټوټه، یا یووالی دی چې  پر نورو زیاتو وړو ماناییزو ټوټو نه شنل کېږی او یا یې څوک شنل نه غواړی .

بلوم فیلډ  نامتو ژبپوه د لغت تعریف په داسې بڼه کړی دی:

   “لغت ډیر وړوکی خپلواک فورم دی ” دا تعریف او پېژندنه ځکه د تامل  وړ بریښي چې هغه لغتونه کوم چې مونږ یې په خپلواکه بڼه په خپلو ویناوو کې نه استعمالوو  ددې تعریف له دایرې څخه ووځي نو د همدی له پاره د یو بشپړ  تعریف نوم ورته نشو ورکولای  .

 که چیرې مونږ د لغت په اړه د بېلابېلو پوهانو نظریات تر غور لاندې ونیسو نو ویلای شو چې لغت د ژبې ډیر وړوکی نسبتاُ خپلواک مانا لرونکی واحد دی . (۶،۱۸)

د مانا له مخې په ژبه  لغتونه په اصلي او مستعارو لغتونو ویشل کېږي ، اصلي لغتونه هغو لغتونو ته ویل کېږي چې په یوه ژبه کې شتون لري او د یوې ژبې اصلی مال ګڼل کېږی ، یعنې په همدغه ژبه کې پیدا شوي دي او یا به د ځینو اړتیاوو له مخې د همدغې ژبې د مورفیمونو څخه د لغتونو  جوړولو د قوانینو سره  سم په اشتقاقي  او ترکیبي ډول سره جوړ شوي وي ،   او مستعار لغتونه هغه لغتونو ته ویل کېږي چې د یوې بلې ژبې څخه په بېلابېلو دورو او وختونو کې په مستقیم یا غیر مستقیم ډول سره یوې ژبې ته  راننوتي وي او په همغه ژبه کې یې ځانګړی دریځ غوره کړې وي. اصلي او مستعار لغتونه  بیا  نور ډولونه هم لری ددې له پاره چې زمونږ د بحث  اصلی موضوع نه ده نو ځکه ترینه تېرېږو او خپلې اصلي موضوع ته چې د ایتمولوژۍ پیژندنه ده راګرځو . (۵،۵۵)

  ایتمولوژي ( ریښه پوهنه د تاریخي ژبپوهنې ځواکمنه څانګه ده چې په ژوره توګه د یوې ژبې د لغتونو ریښې څېړي .

 ریښه  پوهنه د لغتونو  او وییونو د ریښو تاریخې مطالعې او تحول علم دی او په دې برخه کې ځینو پوښتنو ته ځوابونه موندل کېږي لکه : یو ویی یا لغت څه وخت یوې  ژبې ته راننوتی  دی؟  له کومې منبعې یا لارې  راغلی؟ د وختونو په تېرېدلو یې کوم ډول لفظي او معنوي تغییرات موندلي دي؟ اصلي لغت دی که مستعار ؟ او داسې نور.

ایتمولوژي په ختیځ کې د عربو ایجاد دی لکه څرنګه چې عربي ژبپوهان دا ادعا لری او وایي چې

 ” د ایتمولوژۍ علم تر ټولو دمخه په عربو کې د اشتقاق په نوم رامنځته شو ” ددغې ادعا په اړه د عربو په یو کتاب کې چې  (العلم الخفاق من علم الاشتقاق )  نومېږي او په ۲۰۱۲ کال  په لبنان کې چاپ شوی دی  داسې راغلي :

د اشتقاق د فن نوښت  په عربی ژبې پورې تړلی  دی او دا هغه علم دی چې د عربو عقل اختراع کړی دی ،  د ژبپوهانو احتمام دی چې په دې فن کې لومړنی کتاب د اسما اشتقاق په نوم د ابي علي محمد بن

المشیر دی چې په ۲۰۶ هـ کې د دکتور رمضان عبدالتواب او دکتور صلاح الدین الهادي په زیارونو خپور شوی دی .

ایتمولوژي په خپله یوه په زړه پورې ریښوي سوژه ده  ، چې  ایتمو د حقیقت او واقعیت په مانا او لوګوس یې د پوهې  مانا ښندي ، دغه دوه مورفیمه کلمه ده چې لومړنی مورفیم یې (ایتمو) د یونانې ژبې د ایتموس څخه اخېستل شوې  کلمه  ده او دوهم مورفیم  ( لوژي ) یې هم د یونانې ژبې لوګوس څخه اخیستل شوې کلمه ده چې د علم مانا لری  که چیرې په  لنډ دول یې ووایو نو  ایتمولوژی یعنې  د حقیقي مانا  د څېړلو پوهه .

د ژبو د تحول په څرنګوالي کې د ایتمولوژۍ په لاره کې ډیر پرمختګونه رامنځته شول او همدي کارونو  علمي ایتمولوژۍ  ته هم لاره خلاصه  کړله . ښاغلي حبیب الله تږي په خپله یوه مقاله کې چې   په پښتو کې  د لهجو او ایتمولوژي مطالعه  تر سرلیک لاندې د  ښاغلي صدیق الله بدر  د لارې نښې په کتاب چې د بېلابېلو  علمي  مقالو ټولګه ده  ، د ایتمولوژۍ په اړه په کې  داسې څرګندونې راغلي دي :

تر دیرشو کلونو هم زیات کېږي چې د پروفایسر ګایګر د پښتو ایتمولوژۍ  او غږ پوهنې ډیر پوخ اساس په خپل دغه  مشهور اثر کې کیښوده .  ETYMOLOGIE AND LAOTLEHRE D.E.SAFGHANISTAN

چې دا کتاب  د پښتو ژبپوهنې په برخه کې ډیر مهم کار د ایراني فلالوجۍ (ایراني دلته یوه اصطلاح ده چې ژبپوهانو د یوې ژبې ځانته څانګې له پاره وضع شوې ده او په نني ایرانه پورې هیڅ تړاو نه لري) په برخه کې د ټولو زده کوونکو له پاره یو ګټور موخذ دی .

وروسته له دی ایراني ژبو په برخه کې علمي ذخیره د دوو خواوو یعنې هم د نویو لهجو د مطالعې له درکه او هم د هغو لیکنو د پیدا کېدلو او د خپرېدلو له لارې خورا زیاته شوه چې په مرکزي اسیا کې پیدا شول او د منځنیو ایراني ژبو ډیر زیات متنونه په کې کښل شوي وو البته په دې ژبو کې هم کومه چې په رښتیا سره د پښتو د تحول  د روښانولو په برخه کې ځانګړی اهمیت لري هغه د شرقي ترکستان د ساکانو ژبه  ده .

کوم کارونه چې په دې وروستیو کلونو کې ترسره شوي او زمونږ سره د پښتو پوهنې په اړه ډیره مرسته کوي هغه دادي:

د هند ژبنۍ څېړنې لسم ټوک هغه برخه چې د پښتو له پاره وقف شوې ده .

-د جي جي لویمر پښتو ګرامر او لغت چې په ۱۹۲ ع کال په کلکته کې چاپ شوې  او دپښتو لهجو یوازینۍ رساله ده  .

– د ډي .آر . لو. ریمر د پښتو محلي نحوه چې په ۱۹۱۵ ع کال کې چاپ شوې ده .

-د روس کیپل پښتو رساله ، د ملیان ځيني مروجې پښتو کیسي، د ټومانچ لنډ ګرامر او لغت چې په ۱۹۰۸ع کال په تاشکند کې د چاپ په ګاڼه سمبال شوې ده .

– د مولوي محمد اسمعیل خان عالي اثر (خزانې افغاني  لاهور) چې په ۱۸۸۹ ع کال  چاپ شوې او ګایګر ته په لاس ورغلې وه .

همدارنګه ددغو موخذونو تر څنګ چې تږي صیب  په دغه مقاله  کې د پښتو لهجو ایتمولوژۍ له پاره ښوودلي تر څنګ یې د  لهجوي قاموس د لیکلو وړاندیز هم کړی  چې د نویو او معاصرو معلوماتو او څېړنو په اساس باید ولیکل شي. (۱،۱۰۴)

    په بېلابېلو موخذونو کې د ایتمولوژۍ پېژندنه : 

 د مقالې په دغه برخه کې به تاسو ته ایتمولوژي یا ریښه پېژندنه د بېلابېلو موخذونو له لارې وپېژنو .

د ایتمولوژۍ پېژندنه په کمبریج دکشنري کې داسې راغلې ده :

ایتمولوژي د لغتونو تاریخي او ریښوي څېړنو ته ویل کېږي او یا  په بل عبارت ایتمولوژي د یوه لغت د ډول څېړل د هغه د اصل او منشا سره ده .د اکسفورډ په ډکشنري کې یې تعریف په دی ډول دی :

 د لغتونو د ریښې او منشا د څېړلو لار چې ماناوو یې په تاریخي لحاظ تغییر موندلی وي ایتمولوژي بلل کېږي.

په انسکلوپیدیا کې یې پېژندنه په دا ډول ده:

ایتمولوژي  د لغتونو د ریښو تاریخي څېړنو ته وایي، چې څرنګه یې د وختونو په پوړیو کې په مانایي لحاظ د ددوی د نورو ضمیمو سره تغییر کړی دی همدارنګه، ایتمولوژي د لغتونو ریښوي منشا د لغتونو د نورو ځانګړو لغتونو سره څېړي، خو کله چې د ځایونو د نومونو په هکله څېړنې کوو دا بیا بحث د  ژبې په ټوفونیمي څانګې پورې اړه پیدا کوي.

بریتانیکا دایرة المعارف یې داسې پېژني:

ایتمولوژي د لغت تاریخ او د لغت اصل او منبع څېړي او د یوې کلمې اشتقاقي ریښه رانغاړي.

د عمومي ژبپوهنې مساییل لیکوال څېړنپوه ډاکتر دولت  محمد لودین په خپل کتاب کې ایتمولوژي داسې پېژني:

ایتمولوژي د ژبپوهنې یوه څانګه  ده چې د بېلابېلو لغتونو او مورفیمونو پېدا کېده او تاریخ تر څېړنې لاندې نیسي، په پښتو ژبه کې ورته اشتقاق پېژندنه ویل کېږي. (۸،۱۸)

پوهاند صدیق الله رښتین په خپل کتاب اشتقاقونه او ترکیبونو کې د اشتقاق په اړه داسې وايي:

لومړی شی  د کلماتو په تشکیل کې  اشتقاق دی ، اشتقاق په ټولو سامي او اریایي ژبو کې شته او د هغه په واسطه ډیرې کلمې او الفاظ جوړېږي. په عربي ژبه کې زیات نومونه له مصدر څخه راووځی او کله په کې له جامدو نومونو څخه هم اشتقاق کېږي. لکه استنوق چې له نه ناقي څخه مشتق شوی دی، د اشتقاق تعریف د هرې ژبې په ګرامر کې په بیل بیل ډول راغلی دی، په  عربي صرف و نحوې کې اشتقاق دیته وایي چې یو لفظ له بل لفظ څخه چې د دواړو ترمنځ لفظي او معنوي مناسبت موجود وي.

استخراج شي . ځیني کسان وایي اشتقاق دادی : چې یو لفظ څخه بل لفظ چې یو څه قدر تغییر سره لري  راووځي . ځیني نور وايي له هرې کلمې نه چې یو شمیر کلمې  په جلا جلا مانا ګانو جوړې شي اشتقاق دی . ځینو  پوهانو  اشتقاق په دی ډول هم تعریف کړې دی که چیرې مونږ د لفظي او معنوي تناسب  او نږدېوالي له لحاظه یوه کلمه له بلې څخع جوړه کړو او د یوه لغت څخه ډیرې صیغې  راوباسو نو اشتقاق دی بناً د ټولو تعریفونو په پام کې نېولو سره وایو چې اشتقاق علم هغه علم دی چې د هغه په واسطه د کلماتو د مبدا او اصل لټول کېږي .  (۲،۴۸)

اشتقاق پوهنه یا ایتمولوژي د ژبپوهنې  یوه مهمه برخه ده چې په هغې د  بېلابېلو لغتونو او مورفیمونو پېدایښت او تاریخ څېړل کېږي  او ددغې پوهنې دنده داده چې د لغاتو هغه لرغونې بڼه او ماناوې راوسپړي او توضیح یې کړي کوم چې اوس له خلکو څخه هېر  شوي دي د بیلګې په توګه وړکتون چې د وړوکي او تون مورفیمونو څخه جوړ شوي دي نو دلته لېدل کېږي چې د وړوکي ولۍ ( ریښه ) وړک ګڼل کېږي چې د تون ظرفي سوفیکس په نښلولو سره د وړکتون په  بڼه یو نوم منځته راغلی  دی .(۸،۳۹)

که چېرې مونږ پورتنیو تعریفونو ته ځير شو نو   د ټولو تعریفونو  مشترکه  ریښه چې ده هغه داده چې ایتمولوژي د لغتونو  ریښوي څېړلو  علم ته ویل کېږي او مونږ هم  همدغه تعریف  ددې بحث اخرنۍ   پایلې په  توګه  تاسو ته در پېژنو:

 د ایتمولوژۍ ډولونه 

ژبپوهانو ایتمولوژي په دوه ډوله ویشلې :

۱: دودیزه ایتمولوژي 

دودیزه ایتمولوژي هغه ایتمولوژۍ ته ویل کېږي چې خلک یې د خپل درک او پوهاوی په اساس په خپله ټولنه کې دودوي .  په دغه ایتمولوژۍ کې هر لغت   یا هره اصطلاح د لغت  یا اصطلاح د نږدیو قراینو له مخې تر څېړنې لاندې نېول کېږي کوم علمي اساس نه لري او هر څوک یې د خپل فکر له لحاظه تعبیروي .

د دودیزې ایتمولوژۍ اصطلاح د لومړي ځل له پاره یو الماني تاریخ لیکوونکي او کتابدار ارنست ویلیم فورستمان رواج کړه او په خپله یوه مقاله کې چې د ( المانۍ ژبې دودیزي ایتمولوژي )  نومېږي  دا اصطلاح وکاروله او په دغه برخه یې تفصیلي بحث وکړ .

سویسي ژبپوه فردیناند دو سوسور دودیزه ایتمولوژۍ تعریف په دې ډول سره کړی دی  :

 د نا اشنا لغتونو د تقریبي توضیح له پاره لومړنۍ هڅه ده ، او  یو لغت  پېژندنه د هغه څه سره پیوند ورکول کېږي چې نږدې قرینې سره ولري ،  او یا په بله وینا د یو لغت له پاره  ساده تفسیر موندلو ته دودیزه ایتمولوژي وايي .

دودیزه ایتمولوژي یوې ژبې پورې اړه نه لري بلکې د نړۍ په هره ژبه کې شتون  لري او په هره فرهنګي او ټولنیزه برخه کې څرګندیدلای شي. د  بیلګې په توګه که چیرې مونږ د کابل کلمه  د

دودیزي ایتمولوژۍ په  بڼه وڅېړو نو وایو چې کا بل یعنې کاه – پل یعنې د پروړو  څخه جوړ شوی پل . او یا هم د قندهار کلمه یعنې  قند – هار د قندو هار یا امیل ، چې دا ډول څېړنې او تعبیرونه هیڅ ډول علمي او اساسي تعبیر نه لري.

۲ : علمي ایتمولوژي 

دا هغه ډول ایتمولوژۍ ته ویل کېږي چې  بنسټ  یې په علمي مطالعاتو او ژبپوهنیزو څېړنو ولاړ وي ، په دا ډول ایتمولوژي کې  کلمې او مورفیمونه د علمي اساساتو سره سم څېړل کېږي لکه څرنګه چې ښاغلي سرور وکیلي په خپل کتاب پښتو پښویه کې د ګړو د ریښې او کورنۍ په اړه داسې ویلي:

    هره ګړه د خپلې کورنۍ څخه سرچینه اخلي او پر هغه بنسټ  یوه ګړه سره بېلېږي او پېژندل کېږي لکه : ګړه  د (ګړېدل ) څخه راځي او مصدري نوم دی په پارسي کې ورته سخن  او په عربي کې ورته کلام وایي او په انګلیسي کې هم د لنګویچ په نامه سره یادېږي .

ګړه ، ګړېدل ، ګړېده د یوې کورنۍ څخه دي ،چې مصدري بڼه یې ګړېدل دي چې ټول  نومان او صفتونه  ځني راووځي، ویینه یې ( ویل ) مصدر دی نور مصدري نومونه ترینه هم  راوتلای شي چې په عربي کې ورته بیان وایي او په پاړسي کې ورته سخن آوري وایي او په انګلیسي کې هم ورته سپیک وایي د ویل څخه ویینه ، وینګ ، ویونکی ، ویلي ، وینا ، ویناییز او دغسې نور راووځي چې دغه یې د کلمو ریښه ده.

ټولې ګړې د خپلې ریښې څخه اساس اخلي او ښکارېږي چې د  کومې کورنۍ څخه منشا اخلي په همدې بڼه یې مانا  موندل کېږي او په ویناو کې ترینه کار اخیستل کېږي . (۱۰،۱۲۴)

په پښتو ژبه کې د ایتمولوژيکي څېړنو اړتیاوې او شرایط : 

د پښتو ژبې او ادب په زړو او لرغونو متنونو کې کله کله داسې لغتونه او محاورې شته ، چې د لوستونکو له پاره یې د غښتي  تار د غوټو غوندې  ،  پرانیسته یو څه ربړې لري او کله کله داسې هم کېږي چې د پښتو ژبې هغه اصطلاحات چې په یوه ځانګړې لهجه او یا سیمه کې کارول کېږي د نورو سیمو وګړي پرې نه پوهېږي او یا یې په پوهېدلو کې ستونزه لري نو ددغو کثیرالمعانیو لغتونو د ریښو څېړنه هم داسې ساده او اسانه کار نه دی .

 له بده  مرغه چې پرپښتو ژبې له پخوا نه نېولی لا تراوسه ادبي ظلم شوی دی او هغه دا چې د پښتو ژبې

کوم لغت چې  لږ څه د عربي او پارسي ژبې لغت سره ورته والی ولري یا نږدې وي نو بې له هيڅ ډول څېړنو او تحقیق یې سمدلاسه د نورو ژبو پورې  تړلی دی خو مونږ دیته نه یو ځيرشوي چې پښتو ژبه تر پارسي ژبې ادباً لرغونې ده او همدا ژبه د اریایانو د مرکز ژبه وه . (۲،۴)

ایتمولوژیکي څېړنې د هرې ژبې تر څنګ په پښتو ژبه کې هم  په همدی پار ترسره کېږي څو خپل اصلي لغتونه د  مستعارو لغتونو څخه جوت  او څرګند کړي ، د خپلو لغتونو په تاریخي مسیر او لرغونتوب وپوهېږي او دا څرګنده کړلای شي چې  کوم لغتونه د تاریخي بهیر له مخې تر  نورو لغتونو لرغوني او پخواني دي ؟   په ژبه کې یې څومره اصلي او مستعار لغتونه  شتون لري ؟  مستعار وییونه

د کومو ژبو څخه راغلي او دغه راتګ یې  په مستقیمه یا غیر مستقیمه بڼه  دی ؟  ،  څومره لرغوني لغنتونه مو له ځان سره ساتلي ؟ څومره نوي لغتونه د اشتقاق له لارې رامنځته شوي دي ؟  مونږ دې او دیته ورته د پوښتنو ځوابونه   یوازې و یوازې د ایتمولوژیکي څېړنو له لارې موندلای شو.

دا خو یو څرګند حقیقت دی چې ایتمولوژیکي څېړنې د هرې ژبې اړتیا ده اوس دا چې دغه څېړنې  د کومو شرایطو په پام کې نیولو سره  ترسره کېږي او یو ایتمولوژیست کومو ټکو ته ډېره پاملرنه وکړي په لاندې کرښو کې به یې واضحه کړو.

  ۱ : کله چې یو ریښه پوه د یوې کلمې د اصل او ریښې د پیدا کولو له پاره اقدام کوي تر غږیزو اوفونیمیکي څېړنو مخکې اړتیا ده چې د هغې کلمې تاریخي مخیینه ، مانا او بېلابېلې بڼې ولټوي.

۲: د اړوندې کلمې ریښه باید په بېلابېلو کورنیو او ژبو کې ونه لټول شي باید د هرې ژبې لغت په خپلې اړوندې کورنۍ  کې تر څېړنې لاندې ونیسي د  بیلګې په توګه که چیرې  مونږ د پښتو ژبې یوه کلمه  تر څېړنې لاندې نیسو باید هغه کلمه په هندو ارو پايي ژبو کورنۍ ، لرغونې پښتو اوستا او سانسګریت کې تر بحث لاندې ونیسو .

۳: یو ریښه پوه او  ایتمولوژیست باید  د یو لغت په لټولو کې یوازې  و یوازې په قاموسونو او  فرهنګونو تکیه ونه کړي او ددې دواړو  منابعو تر څنګ دې نوموړي لغت د همغه ژبې په زړو متنونو  او نثرونو کې هم ولټوي. د بیلګې په توګه که چیرې مونږ د میرڅمن  یا دښن کلمو ریښې   لټوو نو باید دا کلمه د پټې خزانې ،  تذکرة الاولیا ، خیرالبیان ، مخزن الاسلام،  د خوشال خان خټک او داسې نورو شاعرانو په منظومو او منثورو اثارو کې ولټوو.

که چېرې یو ژبپوه په شکلي لحاظ ځينې کلمات سره ورته وبولي او د همدی ورته والي له مخې یې هم ریښه کلمې وبولي او د یوې  ژبې پورې یې اړوندې کړي نو دا څېړنه او قضاوت یې ناسم دی . د ریښوي قاموس او فرهنګ لیکلو له پاره تر ټولو غوره لاره داده چې ډله ییز کار وشي او که چېرې کوم کس یې په یوازې بڼه هم ترسره کوي نو اړینه بریښي چې په ژبپوهنه ، تاریخ پوهنه ،  ادب پوهنه ، ټولنپوهنه ، متن پوهنه ، نسخه پوهنه او داسې نورو کې د بشپړې مطالعې او پوهې خاوند وي .

۴ : یو ریښه پوه باید پر معیاري او اصلي متنونو سربېره د ژبو لغوي پانګه او لهجې هم وګوري او د یوه لغت ټول ډولونه او بېلابېلې بڼې په ټولو لهجو کې تر غور لاندې ونیسي  ، په لفظي او معنوي توپیرونو یې ځان پوه کړي ، مخیینه یې وڅېړي  او پر دې  وپوهېږي چې دا لغت څه ډول او له  کومې لارې دې

ژبې ته ننوتی  دی او څرنګه یې د نوموړي ژبې د  ګرامري قاعدو سره ځان برابر کړی دی .

۵: لکه څرنګه چې مو  دمخه یادونه وکړه یو ریښه پوه باید په لرغونو ژبو باندې هم وپوهېږي او  دژبو عامو فرهنګونو ته عامه و تامه توجه ولري او دا چاره هله ګټوره ده چې کله څېړونکی د یو پور شوي

او پردي لغت راننوتل او راتګ په خپله ژبه کې تر څېړنې لاندې ونیسي .

۶: په ریښه پېژندنه کې باید د یوې ژبې عام مکالمات ، نومونه ، ستاینومونه او داسې نور هر یو یو په خپله ډله کې جلا جلا تر څېړنې لامدې ونیسي .

۷ : که چېرې یو مستعار لغت تر څېړنې لاندې نیسو نو باید غږیز قواعد یې  په خورا جزییاتو سره د خپلې ژبې په مختلفو   دورو کې تر څېړنې لاندې ونیسو او د یو لغت هر اړخیز تحولاتو او بدلونونو څخه ځانونه خبر کړو .

۸ : ایتمولوژیست باید د یوې ژبې   په صرفي او اشتقاقي قوانینو پوه وي هسې نه چې هر روستاړی  د هرې کلمې پورې وتړي .

۹ : دا یوه سمه خبره ده چې  ایتمولوژي په  یوه ژبه کې د لغت  د تاریخ  پر تتبع او شواهدو ولاړه ده او همدا ډول په نږدې او لېرو کورنیو  او غیر کورنیو ژبو  تکیه لري نو یو ریښه پوه باید پوه شي چې یو لغت کله پیدا شوی ؟ ولی پیدا شوی ؟او  کومو  کومو ژبو ته ننوتی  دی او داسې نور .

۱۰: په ایتمولوژۍ کې تر هر څه دمخه د یو لغت غږیزو بدلونونو ته ارزښت ورکول کېږي ، نو یو ژبپوه باید  د غږیزو بدلونو په پوهېدلو کې د بشپړې پوهې او تجربې خاوند وي .

په ریښه پیژندنه کې کله کله داسې هم کېږي چې ځيني وخت  د تصادف له مخې هم ځیني کلمې سره د د دپښتونخوا  د کلمې سره ورته والی لري   putongaور ته وي د بیلګې په توګه د چینایې ژبې دغه کلمه

 او ظاهراً داسې معلومېږي چې د پښتونخوا کلمې ریښه همدې لغته پورې اړه ولري حال دا چې دا یو حقیقت نه دی ځکه دا کلمه په چینایي ژبه کې د معیاري ژبې په مانا استعمالېږي  او د ایتمولوژيکي په  لحاظ هم ځمکه  و اسمان توپير لري .

همدارنګه ځیني مونږ په ایتمولوژۍ کې  د داسې کلمو  سره هم  ځيني وخت مخامخ کېږي چې په اوسنیو محاورو کې نه استعمالېږي او له کاره لوېدلي دي  لکه د دوږخ کلمه چې اوس د دوزخ یا جهنم په  مانا استعمالېږي یا هم د شیخ اسعد سوري په قصیده کې د  زرغا   کلمه چې اوس د سمسورتیا او زرغونتیا په ماناوو استعمالېږي ددغې موضوع په اړه برنفریډ شلراټ وايي په اوستا او ویدا کې داسې ډير لغتونه او کلمات نشته چې اوس نه استعمالېږي .

ځیني وخت په ژبه کې داسې کلمات هم وینو چې د  لرغونې وخت نه نېولې ترننه په همغه پخوانۍ  مانا   کلمه چې اوس هم په پښتو ژبه کې د بښنې او دري ژبې بخشش په ماناوو کارول baxs   استعمالېږي لکه کېږي.

د ایتمولوژۍ میتود  

د هغو ژبو له پاره چې اوږد لیکل شوی   تاریخ لري میتولوژیستانو د ژبو په اړه د متنونو او نثرونو د څېړلو له مخې د ځينو نویو لغتونو ریښې څېړي او ددغه د ښه ترسره کولو له پاره د پرتلنې میتود څخه کار اخلي چې ددې میتود په مرسته ژبپوهان کولای شي چې په سیستماتیک ډول  دوه همریښه او مشترکې ژبو  د لغتونو تر منځ د مشترکې ریښې وڅېړي چې په پخوا وختونو کې د کلمو ریښه د وجه تسمیه  له لارو موندل کېدله چې یو څه کړکیچنه او ستونزمنه وه .

د ځینو تاریخي سیمو ایتمولوژي ( ریښه پېژندنه ) 

کابل 

د کابل تر ټولو پخوانی نوم کوبها دی  ، چې د لومړي ځل له پاره په ریګویدا کې راغلی دی ریګویدا د ویدونو ډیر مهم او  لومړنی  جز دی  . وایي چې په ریګویدا کې د هندوکش د جنوب د ځینو سیمو راغلي چې کوبها د کابل له پاره ، کرومو د کرمې له پاره ، ګوماني د ګوملې له پاره سواستو د سوات له پاره او داسې نور .

د ریګویدا د لیکلو زمانه غالباً ۴۵۰۰ ق .م  ده ځکه چې په ۲۵۰۰ نه تر ۳۰۰۰ ق ، م پورې  د ویدونو  زمانه وه ، تر کوبها وروسته د کابل نوم په زړو متنونو کې کابورا دی . د مدیترانې د بحیرې د غاړې یو جغرافیه لیکوونکی سترسبون ۲۰۰۰ کاله مخکی یو کتاب لیکلی چې په هغه کې هم د کابل نوم په کابورا باندې ثبت شوی دی ، د ژبپېژندنې  له مخې داسې معلومېږي چې  ل تر  ر وروستی دی  یعنې د کابورا وروسته  ددې سیمې نوم  کابل  غوره شوی دی .  (۳،۱۶۸) 

جلال آباد 

د ننګرهار مرکز دی  او په ۹۸۰ – ۹۹۰ ه .ق کلونو کې د کابل او شمالي هندوستان د پاچا جلال الدین اکبر مغل په حکم د کابل مستوفی خواجه شمس الدین خوافي جوړ کړی دی او پخوانیو آثارو کې د جوشاهي یا جوی شاهي په نوم یاد شوی دی ، لکه څرنګه چې د اکبر مغل وزیر په اکبرنامه کې د جوشاهي داسې یادونه شوې :

” تابوت میرزا هندال را در جوی شاهی به امانت سپرده بعد از چند گاهی به  کابل بردند .

د بابر مغل لور ګلبدن بیګم په همایون نامه کې چې په ۹۸۶ ه . ق تالیف  دی دغه ځای جوشاهی بولي :

جوشاهی خضر خواجه خان بود . همدارنګه همایون د اکبر په تذکره کې لیکلي :

بعد از دو روز همایون به دولت در قلعه جوشاهي فرود آمدند که حال او را جلال آباد ګویند . د پورتنیو څرګندونو څخه داسې ښکاري چې د ننګرهار پخوانی نوم جوشاهي دی .

ام البلاد ( بلخ ) 

بلخ  نه یوازې د افغانستان بلکې د منځنۍ اسیا او اریانا تر ټولو زوړ او پخوانې ښار دی او عربانو د همدغې زوړوالي له امله د ام البلاد یعنې د ښارونو مور بللی دی ، دلته د افغانستان ډیرې  زړې پاچاهۍ تېرې شوي دي چې یو له هغو څخه د یما یا د جمشید پاچاهي وه .

د بلخ د نامه په باب باید ووایم چې په ویدونو په تیره بیا ریګویدا کې چې د ویدونو تر ټولو زوړ  کتاب دی  ، د بلخ نوم د  بهلیکا په نامه ثبت دی او غالباً بلخ د بهلیکا په شکل ۴۰۰۰ نه تر  ۴۵۰۰  کاله پخوا په ریګویدا کې ذکر شوی تر دی موخذه وروسته د بلخ نوم د اوستا په  ذکر کې چې کله د  اریانا ویجه د ایالتونو په باره کې کوم یادښتونه راغلي دي په شپاړسو قبیلو کې د بخدي نوم هم یاد شوی دی، وروسته بیا دا کلمه په بخل هم بدله شوېده او د زمانو وروسته یې د د توري په ل اوښتی او په اخره کې د قلب صنعت په واسطه ددې کلمې څخه د بلخ نوم رامنځته شوی دی.

په زړو متنونو کې د بلخ سره د بامي د نوم ذکر هم راغلی دی ،  یعنې بلخ بامي . د بامي کلمه د ځینو روایاتو له مخې د ښایسته او ښکلي مانا لري او زیادترو عربانو دا کلمه د ښایست په مانا کارولې ده او بلخ الحسنا یې بللی  دی  . خو  د عبدالشکور رشاد څېړنو له مخې  د بامي کلمې اصلي مانا نوراني ده ځکه  دلته د بودیزم ډیر مهم اثار وو او  بوت پرستان به یې لېدلو ته راتلل ، بله دا چې په پښتو ژبه کې د یوې عشیرې نوم بامیزی دی ، د بامیزیو نیکه هم بامي نومېده چې دلته هم بامي د روښانه و نوراني مانا لري . همدارنګه د بلخ پخواني نوم بخدي په اړه هم داسې یو روایت شته  چې دا کلمه د بخدون د کلمې څخه اخیستل شوې او وروسته بیا بخدو ته اوښتي چې زمونږ د ژبې پښتو کلمه هم له دی څخه لرې نه بریښي ، یونانیانو هغه وخت چې ددې ځای په باره کې معلومات خپرول ددې له پاره چې په خپله ژبه کې یې د ش آواز نه لره  نو د ش آواز یې په ک باندې افاده کوو لکه: د پښت کلمه په یوناني اثارو کې پکت لیکل شوې د پکت د کلمې  ذکر هم غالباً په زړو هندي متنونو کې شوې چې اوس هم ځيني ختیځ پوهان  یا پښتو پوهان داسې فکر لري چې همدا ک  د ش آواز دی چې په لومړیو کې په زړو ژبو کې موجود وو خو د وخت په تېرېدو سره بیا ځینو ژبو له لاسه ورکړ لکه د دکن کلمه اوس په هندي کې د جنوب مانا لري چې پخوانی تلفظ یې دکشن وو دا چې اوس د ش آواز نشته نو ځکه یې دکن بولي نو دا ګمان کېږي چې ډ پکتو، پکتیکا او پکتیا اصل باید پښتو، پښتیانا آو پښتیا وي، رشاد صیب ددې بحث په اړه د لا  تفصیلي څېړنو ژمنه کړې وه خو له بده مرغه چې ژوند ورسره  یاري ونه کړه او ددې نظریې کره والی و ناکره والی هم ثابته نه شو. (۳،۳)

بدخشان 

 دغه کلمه د دوو مورفیمونو څخه جوړه شوې کلمه ده ، یو “بدخش” او بل  “ان” .  ان جز یې معلوم چې د ځای په مانا دی لکه د بامیانو په کلمه کې  هم  د ځای مانا ورکوي .

 بدخش کله  کله په ځینو اثارو کې یوازې بدخش د بدخشان په مانا راغلی او کوم کس چې ددې سیمې څخه وي نو بدخشانی یې بولي د پاڼیڼي په اشت ادهیایي کې ددغه ځای نوم دوه یکیش پاڼه ده ، دوه یکیش برخه یې  د بدخش د کلمې پخوانی شکل دی چې غالباً اول به په بدکش، بدخش او وروسته  له هغه د بدخشان په  بڼه څرګند شوی وي.

او لغوي مانا یې هم کیدای  شي د لاجوردو او یا داسې نورو قیمتي ډبرو د ځای په مانا وي. (۳،۲۵)

بغلان 

د بغلان د کلمې ریښه بګ ده چې بګ اوس  هم په انګلیسي ژبه کې د لوی په مانا ده . په روسي  ژبه کې بوګ خدای  ته وایي او په هندي ژبه کې بګوان خدای ته وایي همدارنګه په فغفور، بګپور او بغپور کې هم دا ریښه موجوده ده.

په زړو  متنونو کې په ځانګړی ډول د سرخ کوتل په کتیبه کې ددې ښار نوم د بګولانګ په نوم  لیکل شوې ، د بغلان د کلمې لومړۍ برخه د خدای او حکمران مانا لري او  دوهمه برخه یې غالباً باید د ظرفیت مانا ولري. د سرخ کوتل په کتیبه کې ددې کلمې شتون ښیي چې تقریباً ۱۸۰۰ کاله پخوا دغه نوم موجود وو . (۳،۳۵)

فراه 

که چیرې مونږ په زړو متنونو او اثارو کې د  فراه نوم ولټوو دا به راڅرګنده شي چې په زړو اثارو کې د لومړي ځل له پاره د ابن حوقل په  اثارو کې لېدل شوې ، ابن حوقل دوه کتابونه لیکلي دي  چې  لومړی یې “صورت العرب ” او دوهم اثر یې د “المسالک و الممالک ”  نومېږي، د دې اثارو سربېره یو بل کس چې د فراه د نوم یادونه یې په  خپل  کتاب المسالک و الممالک  کې کړې هغه اسطخري دی ، چې د نوم تر څنګ یې دا هم ويلي چې په فراه کې خرما ډیرې کېږي  ددغو روایاتو سربېره د فراه د نوم په اده یو داسې روایت هم شته چې  په اوستا کې د فراداتا نوم  زمونږ ننۍ فراه ته اطلاق کېږي . (۳،۱۵۹)

پنجشیر 

کومه  سیمه چې مونږ اوس د پنجشیر په  نامه پېژنو په زړو متنونو کې د پنجهېر په نامه یاد شوی دی .

پنج د  پنځو په مانا ده او هېر هم د درې مانا لري یعنې  پنځه درې، ابن بطوطه چې تقریباً اوو سوه کاله مخکې په دغه لار تېر شوی وو  لیکي چې مونږ د اندراب له لارې پنجهېر ته ورسېدو او هلته په یوه لنګر کې د یوه سړي له طرفه میلمانه شو، هغه زمونږ ډير عزت وکړ او وروسته بیا د پنجهېر درې ته ننوتو.

 د پنجهېر د کلمې  ریښه که چېرې په عربي  متنونو کې ولېدل شي نو هلته هم د خمسه جبال په نامه راغلی همدارنګه ابوریحان البیروني زر کاله  دمخه هم په خپل اثارو کې د پنجهېر  نامه سره ‌ذکر کړی دی . (۳،۲۵)

غزني 

په ۱۴۱۶ ع کال دمخه یو چیني سیاح چې هیوان څانګ نومېده له چین څخه  د هندوستان په سفر له افغانستان څخه تیرشوی دی څوارلس کاله یې په هندوستان کې تیر کړي او د بودایي دین په برخه کې یې خپلې څېړنې بشپړې کړي  دي  او وروسته بیا په ۴۴ ه . ق    د افغانستان له لارې بیرته  چین ته

ګرځېدلی دی نوموړي  د غزني ذکر په چیني تلفظ هوسینه لیکي چې چینایان عموماً د غ تورې په ه باندې وایي  نو ځکه  ده هم په همدی بڼه هوسینه لیکلی.

غزني – غزنین – غزنه  په صورتونو کې ددې کلمې تلفظ راغلی دی حتی ځیني کسان وایي چې کله کله دا کلمه د ګزنه په بڼه هم په پخوانیو متنونو کې شته چې کېدای شي دغه ګزنه  لومړی په غزنه او وروسته بیا په غزني اوښتي وي  لکه د ګر کلمه  چې د وخت په تېرېدلو په غر باندې واووښته.  (۳،۱۴۲)

همدارنګه  ددې سربېره که چېرې زمونږ د زیادترو ولایتونو او تاریخي سیمو ریښې په پخوانیو متنونو او زړو روایاتو کې  وڅېړل شي  نو دا  به  د  هر لوستونکي سره د خپل هېواد د تاریخ په پېژندنه کې خورا مرسته وکړي.

په ایتمولوژۍ کې مونږ د ځینو داسې کلماتو سره هم مخامخ کېږو چې د پخوا نه رانېولې تراوسه یې هیڅ ډول تغییر نه دی کړی او په هر حال  کې ثابته پاتې شوی دی چې د بیلګې په توګه د کابل د ده افغانانو سیمه یادولای شو.

ده افغانان د کابل  هغه سیمه ده چې د لومړي ځل له پاره یې یادونه  ابن بطوطه په رحلة البطوطة کې کړې چې بشپړ نوم یې (تحفم النظار في تخریب الانصار و عجایب السفار ) دی ، دا کتاب د ابن بطوطه له خوا چې اصلي نوم یې ابو عبدالله محمد  دی په ۷۵۶ق.م کې  لیکل  شوی، اوس له هغه څخه تقریباً ۶۷۰ کاله کېږي ، نوموړي په خپل ژوند کې نهه ویشت سفرونه کړي  وو او په دغه کتاب کې یې د خپلو ټولو سفرونو حالات او د پخوانیو سیمو نومونه خوندي کړي دي، د ده سړي د زوکړې دقیقه  نيټه او ځای نه دې معلوم خو د ځینو روایاتو له مخې هغه د اروپا په جنوب غرب کې چې اوس ورته هسپانیه وايي اوسېده.

د ځینو اشتقاق شویو کلمو او لغتونو ربښې په لاندې چوکاټ کې وګورئ:

پایله

ایتمولوژي د تاریخي ژبپوهنې یوه څانګه  ده چې په هغې کې د یوې ژبې د کلمو او لغتونو ریښې تر څېړنې او بحث لاندې نېول کېږي ، ایتمولوژیکي څېړنې د ژبې د پرمختګ لامل کېږي او مونږ کولای شو چې ددې لارې د بېلابېلو  لغتونو لغوي زیرمې په خپله ژبه کې وموندو، او  خپل مستعار او اصلي لغتونه سره بېل او جوت کړو، ایتمولوژیکي څېړنې یوازې د پښتو ژبې نه بلکې د هرې ژبې اړتیا او ضرورت دی خو ددې  څېړنو ترسره کول   داسې اسانه او ساده کار نه دی ،  ځانته ځانګړی قوانین او  معیارونه لري او لوړې پوهې ته اړتیا لري  .

په شرق کې  لومړي  ځل  دا پوهه د عربو ایجاد دی ،  او عربان  هغه خلک وو چې د  لومړي ځل له  پاره یې  ددغې علم په برخه کې څېړنې وکړې او کتابونه یې  پرې ولیکل ،  چې د بیلګې په توګه د ابي علي محمد بن المشیر (الاسما اشتقاق ) یادولای شو وروسته له دې بیا نورو څېړونکو هم په دغه برخه کې په پراخه ډول لیکنې او څېړنې وکړې .پخوا وختونو کې ایتمولوژیکي څېړنې د وجه تسمیې له لارې کېدلې، چې دا کار یو څه ستونزمن وو  خو نن سبا دا  څېړنه د اشتقاق شویو کلمو له مخې سر ته رسېږي، یعنې ایتمولوژیستان  یوه ځانګړې کلمه په بېلابېلو قاموسونو ، فرهنګونو ، لرغوني  منظوم او منثورو متنونو کې تر  هر اړخېزې څېړنې  لاندې نېسي او وروسته یې تاریخي قدامت  رابرسېره کېږي  .

 د ایتمولوژي د ډولونو په اړه باید دومره ووایم چې  په هره ژبه کې مونږ دوه ډوله ایتمولوژي لرو چې د علمي او دودیزې ایتمولوژیو په نامه یادېږي ، دودیزه ایتمولوژي د وګړو نظریاتو پورې  اړه لري او هیڅ ډول علمي اساس نه لري خو علمي ایتمولوژي بیا  سر تر پایه په علمي څېړنو او اساساتو ولاړه ده.

د هرې  ژبې تر څنګ پښتو ژبه کې هم د ایتمولوژیکي څېړنو اړتیا لېدل کېږي ځکه مونږ هم  حق لرو چې په دې وپوهېږو چې  زمونږ اصلي او ځانګړي لغتونه کوم دي او د بېلابېلو ژبو  مستعار وییونه له کومو لارو او منابعو په مرسته زمونږ ژبې ته ننوتي دي، همدارنګه ددې څېړنو  په مرسته کولای شو په دې  هم وپوهېږو چې  زمونږ د تاریخي سیمو لغتونه او وییونه څو زره کلن  تاریخ لري او پخواني نومونه یې څه دي. دا څېړنه  زیادتره  د کثیرالمعانیو لغتنونو د ریښو د پلټلو په پار ترسره کېږي .

 کومو داخلي او خارجي  پوهانو چې تر ننه پورې د پښتو ژبې په اړه ایتمولوژیکي څېړنې کړي دي نو  زیادتره په دې آند دي چې د هرې  ژبې تر څنګ  باید  پښتو ژبه  هم ځانته یو ایتمولوژیکي قاموس ولري ،  او ددغه قاموس لیکلو له پاره باید د بشپړ  غور او دقت څخه کار واخېستل شي  ځکه دا په هره ژبه کې ډېره مهمه  او اړینه ده. همدارنګه د ريښوي قاموس د لیکلو له پاره بهتره ده چې  ډله ییز کار وشي  خو  بیا هم که چېرې  کوم څوک غواړي  په یوه ژبه کې په انفرادي ډول یو ریښوي  قاموس ولیکي نو  نوموړی  باید په ټولو ګرامري قواعدو برلاسی وي  ، نو زه هم د خپلې مقالې په پای کې  په دغه برخه کې د لا پرمختګونو او څېړنو هیله منده یم ځکه  همدا لغتونه دي چې  ژبه یې رامنځته کړې او همدا ژبه ده  چې مونږ پرې پېژندل کېږو.

وړاندیزونه

 لکه څرنګه چې  مو دمخه یادونه وکړه چې  هره ژبه د خپل پرمختګ له پاره ایتمولوژیکي څېړنو ته اړتیا لري او په هره ژبه کې د ایتمولوژیکي قاموس شتون ته یوه ستره اړتیا لېدل کېږي نوپه همدې دلیل  زه هم د خپلو ټولو درنو او معززو معاصرو ژبپوهانو څخه هیله لرم چې د یو ریښوې قاموس د لیکلو له پاره خپلې هڅې ګړندۍ کړي.

اخځلیکونه

۱:  بدر ، صدیق الله ، (۱۳۹۸ل)، د لارې نښې ، کابل : ارګ .

۲ : رښتین ، صدیق الله ، (۱۳۸۳ل) ،  اشتقاقونه و ترکیبونه ، کابل : پښتو ټولنه .

۳ : رشاد ، عبدالشکور ، (۱۳۸۴ل) ، د سیمو تاریخي جغرافیه ، میوند کلتوري ټولنه .

۴ : رشاد ، عبدالشکور ، ( ۱۳۸۷ل) ، لغوي څېړنه ،  کندهار : علامه رشاد اکاډمي .

۵ : غوربندي ،  میرا جان ، (۱۳۹۸ل) ، لکسیکالوژي ( لغت پوهنه ) کابل : نویسا خپرندویه ټولنه .

۶ :غوربندي ، میرا جان ، (۱۳۹۴ل) ، لکسیکالوژي ( لغت پوهنه ) کابل : نامي خپرندویه ټولنه .

۷ : مومند ، محمد ګل ، (۱۳‍۱۷ل) ، پښتو ژبې لیار  ، لاهور .

۸ : نیازی ، رفیع الله ، (۱۳۹۵ل) ، د عمومي ژبپوهنې مساییل ، ختیځ ادبي بهیر .

۹ :وکیلي ، محمد سرور ، (۱۳۸۷ل) ، د پښتو ژبښود ( پښتو ګرامر )

 ۱۰: هاشمي ، سید محي الدین ، (۱۳۸۷ل)، د پښتو ژبې لنډ ګرامر ،الازهر خپرندویه ټولنه

]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d9%87-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88-%da%98%d8%a8%d9%87-%da%a9%db%90-%d8%af-%d8%a7%db%8c%d8%aa%d9%85%d9%88%d9%84%d9%88%da%98%db%8c%da%a9%d9%8a-%da%85%db%90%da%93%d9%86%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%b2%da%9a/feed/ 0
د لیکنښو اړتیا او مناسب ځای کې کارول http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%af-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%86%da%9a%d9%88-%d8%a7%da%93%d8%aa%db%8c%d8%a7-%d8%a7%d9%88-%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a8-%da%81%d8%a7%db%8c-%da%a9%db%90-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d9%88%d9%84/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%af-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%86%da%9a%d9%88-%d8%a7%da%93%d8%aa%db%8c%d8%a7-%d8%a7%d9%88-%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a8-%da%81%d8%a7%db%8c-%da%a9%db%90-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d9%88%d9%84/#respond Sun, 19 Apr 2020 01:14:52 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=6855 انسانان د پوهاوي او خپل پیغام د رسولو لپاره ژبه کاروي، خو بله یې تحریري (لیکنۍ) ژبه ده چې په وسیله یې بل ته د خپل فکر، پیغام، احساساتو او ګروهو د لېږد هڅه کوو. لیکنۍ یا تحریري ژبه د خبرو پرتله سخته او پېچلې ده او د مقابل لوري ښه ترا پوهاوي لپاره اړینه […]]]>
انسانان د پوهاوي او خپل پیغام د رسولو لپاره ژبه کاروي، خو بله یې تحریري (لیکنۍ) ژبه ده چې په وسیله یې بل ته د خپل فکر، پیغام، احساساتو او ګروهو د لېږد هڅه کوو.
لیکنۍ یا تحریري ژبه د خبرو پرتله سخته او پېچلې ده او د مقابل لوري ښه ترا پوهاوي لپاره اړینه ده چې لیکنښې په مناسبو ځایونو کې وکاروو چې لوستونکی له متن څخه هغسې مانا واخلي، لکه متن یا لیک چې ورته غږېږي.
لیکنښې څه ته وایي؟
لیکنښې هغه بې غږه منل شوی سمبولیک سېسټم دی چې په لیک او لوست کې اسانتیا راولي.
که لیکنښې و نه کاروو او دغه چاره یوازې د ادیبانو او ژورنالېستانو کار وبولو، نو بیا به د ټولنې نورو باسوادو افرادو باندې د بې سوادو ګومان وشي.
په لیکنو کې د لیکنښو کارول د کلمو  او تورو د کارولو په څېر ارزښت لري او ستاسې متن له ابهاماتو څخه پاک او واضح کوي. د لیکنښو ناسم کارول ستونزې پېښولای شي؛ یو ځای کې مې په دې اړه لوستي وو چې (( یوه ورځ درېم الکساندر غوښتل چې یو سیاسي بندي د سزا ورکولو لپاره سایبریا ته واستوي؛ نو ملکې ته یې لارښوونه وکړه چې د جلاوطنۍ فرمان ولیکي. د فرمان موخه او پیغام دا ډول و: ((بښل لازم نه دي، سایبریا ته یې واستوئ))، خو کاتب په‌دې ډول لیکلی و چې ((بښل، لازم نه دي سایبریا ته یې واستوئ.)) له دغه ډول لیکلو او د یوې ځنډنښې (کامې) بې ځایه کارونې له امله مجرم له ستر عذابه وژغورل شو.
لیکنښې:
۱- ټکی یا تمکۍ ( . ):
دا نښه د غونډلې (جملې) په پای کې لیکل کېږي او دا راښیي چې جمله پای ته رسېدلې ده.
بېلګه: محمد اشرف غني د افغانستان منتخب ولسمشر دی.
۲- کامه یا تړونی ( ، ):
دا نښه په جمله کې د یوه لنډ ځنډ لپاره کارېږي، خو ډېری وخت د کلمو او نیمګړو خبرو ترمنځ د عطف لپاره راځي.
لومړۍ بېلګه: زما د افغانستان تور، سور او زرغون رنګی بیرغ خوښېږئ.
دویمه بېلګه: چې د کامې د ځای بدلون پکې معنوي بدلون راولي: ((ماته پیاله راوړه. ((ما، ته پیاله راوړه.))
۳- سیمي کولن یا ځنډنښه ( ؛ ):
دا نښه د زیات ځنډ لپاره کارېږي، خو له کامې سره یې توپیر دا دی چې دا د کلمو تر منځ نه راځي، بلکې په هغو مرکبو جملو کې راوړل کېږي چې په مانا کې یو له بله سره تړلې وي.
بېلګه: کابل چې د افغانستان پلازمېنه ده؛ تر نورو ولایتونو پکې د ژوند زیاتې اسانتیاوې برابرې دي.
۴- شارحه یا څرګندنۍ ( : ):
د یوې فقرې، لغت یا موضوع د تشرېح لپاره کارول کېږي.
بېلګه: د لوی افغانستان مشهور ښارونه عبارت دي له: کابل، بلخ، کندهار، کویټې، پېښور، ننګرهار، هرات او پکتیا څخه.
۵- سوالیه یا تپوسنۍ ( ؟ ):
دا نښه د پوښتنې لپاره کارول کېږي. یانې د هرې سوالیه جملې په پای کې راځي.
بېلګې: کامه چېرته ده؟ څنګه یې؟ ملګری لرې؟
 ۶- ندایه یا خوځکۍ ( ! ):
دا نښه د ندا، غږ، تعجب او حیرانتیا لپاره کارول کېږي. د تنبیه او امر په وخت کې هم راځي.
بېلګه: اتله! راشه. واه! څومره ښکلی. دا لنډۍ په غور واورئ!
۷- کش یا بېلنۍ ( – ):
دا نښه د یوې جملې د جلا کولو لپاره کارېږي. په سوال او ځواب کې د هرې جملې په سر کې راځي او سوال او ځواب سره بېلوي.
بېلګه:
اتل وویل: چېرته ځو؟
ننګیالي وویل: کابل ته ځو.
– هلته څه کوو؟
– هلته له ملګرو سره ګورو.
۸- دوه غبرګ کشونه یا سم‌سمۍ ( = ):
دا نښه د دوو نومونو یا خبرو د برابرۍ او مساوات ښودلو لپاره راځي او په ریاضیکي مسایلو کې زیات کارول کېږي.
بېلګه: ۲+۲=۴
۹- دوه قوسونه یا لېندۍ () :
دا نښه د خاصو نومونو، د پام وړ شیانو او په منځ کې رالوېدلو جملو د ښودلو لپاره لیکل کېږي.
بېلګه: زه غواړم سبا ته له یعقوب سره (چې زما نږدې ملګری دی) د برلین له دېوال څخه لیدنه وکړم.
۱۰- دوه غبرګې لېندکۍ《》:
ددې نښې په منځ کې د بل چا خبره، نظر، یا د کتاب عبارت او یا د زیاتې توجه وړ کلمه راوړل کېږي.
بېلګه: محمد اشرف غني وایي: (( هېڅ افغان له بل افغان کم او زیات نه دی.))
۱۱- څو ټکي ( … ):
کله چې لیکوال د یو نوم یا یوې خبرې لیکل نه غواړي، نو په ځای یې څو ټکي ږدي او ورنه تېرېږي.
بېلګه: ما د ډېرو شاعرانو شعري ټولګې لوستې دي. لکه: د غني خان، خوشحال خټک، عبدالرحمان بابا، حمید مومند او …
۱۲- درې ستوري ( *** ):
دا نښې د یوې رسالې یا یوې مقالې د یوې برخې د بشپړېدو او د بلې برخې د پیېدو په منځ کې لیکل کېږي، یاني یو بحث له بل څخه جلا کوي.
۱۳- یو ستوری ( * ):
دا نښه ډېر کله د هغو کلمو د پاسه لیکل کېږي چې غواړو په فوټ نوټ (د لیکنې اخرنۍ برخه) کې تشریح ورکړو او یا یې هملته ماخذ ولیکو.
۱۴- مایل خط ( / ):
دا نښه د میاشتو، کلونو او ورځو د بېلوالي لپاره کارول کېږي. بېلګه: ۲/۹/۱۳۹۴
یا هم د دوو بېلو تاریخي سنو لپاره کارېږي.
بېلګه: ۲۰۱۵-۱۱-۲۶/ ۱۳۹۴-۹-۶
ځینې وخت مایل خط د (یا) معنا هم ورکوي.
 ۱۵- ایضاً یا د تکرار نښه ( // ):
دا نښه ډېر کله هلته کارول کېږي، چې موږ د یوې کلمې د تکرار مخنیوی غواړو نو پر ځای یې دا نښه کارول کېږي.
]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%af-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%86%da%9a%d9%88-%d8%a7%da%93%d8%aa%db%8c%d8%a7-%d8%a7%d9%88-%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a8-%da%81%d8%a7%db%8c-%da%a9%db%90-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d9%88%d9%84/feed/ 0
آيا مورفيم او کلمه بېل ژبني توکي دي؟ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%a2%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%88%d8%b1%d9%81%d9%8a%d9%85-%d8%a7%d9%88-%da%a9%d9%84%d9%85%d9%87-%d8%a8%db%90%d9%84-%da%98%d8%a8%d9%86%d9%8a-%d8%aa%d9%88%da%a9%d9%8a-%d8%af%d9%8a%d8%9f/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%a2%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%88%d8%b1%d9%81%d9%8a%d9%85-%d8%a7%d9%88-%da%a9%d9%84%d9%85%d9%87-%d8%a8%db%90%d9%84-%da%98%d8%a8%d9%86%d9%8a-%d8%aa%d9%88%da%a9%d9%8a-%d8%af%d9%8a%d8%9f/#respond Wed, 15 Apr 2020 17:16:38 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=7081 « مورفيم او کليمه ( لغت ): کليمه يو رواني واحد دی چې غالبآ بېل ويل کيږي او ليکل کيږي او لغوي معنا لري. تل خپلواک او مستقل مفاهم لېږدوي؛ خو مورفيم يو لفظي واحد دی، چې لغوي او ګرامري مانا لري.»  (خويشکی، محمد صابر. شيرزاد محمد آقا. پښتو معاصر ګرامر، پښتو ګرامر.۸۱م: ۸۸) پوهاند […]]]>
« مورفيم او کليمه ( لغت ): کليمه يو رواني واحد دی چې غالبآ بېل ويل کيږي او ليکل کيږي او لغوي معنا لري. تل خپلواک او مستقل مفاهم لېږدوي؛ خو مورفيم يو لفظي واحد دی، چې لغوي او ګرامري مانا لري.»  (خويشکی، محمد صابر. شيرزاد محمد آقا. پښتو معاصر ګرامر، پښتو ګرامر.۸۱م: ۸۸)
پوهاند خويشکي، پوهاند شېرزاد اونور پښتنو ژبپوهانو د مورفيم او کلمې همدا پېژندنه پۀخپلو کتابونو کې را اخيستې ده. دا پېژندنه پرته لۀدې چې ښۀ تحليل، ترميم او بشپړه  شي، تر څو لوستونکي ښۀ پرې پوه شي،مګر لۀبده مرغه همداسې پۀ کاپي شوې بڼه ټولو ژبپوهانو پۀخپلو کتابونو کې پۀ يوه بڼه را اخيستې ده. دا چې زه پۀ خپله د ژبپوهنې زده کړيال يم، پۀدې پېژندنې مې سر خلاص نشو، نو هغه زده کړيالان چې غواړي پۀ دغۀ برخه کې نوې مطالعه پیل کړي، څنکه پوه شي؟ او زموږ ښوونکي څنګه کولی شي، دا موضوع زده کوونکو ته پۀ ټولګيو کې ښه روښانه کړي؟
کله چې پر مورفيم خبرې کو، نو لازمه ده چې يو قدم وړاندې تر مورفيم پۀ يو بل کوچني ژبني توکي يو څۀ خبرې وکړو. دا ځکه، د همدې کوچني ژبني توکي پۀواسطه موږ مورفيم لا ښۀ پېژندلی شو. دا کوچنی ژبنی توکی اواز ( فونیم ) دی. که غواړو پر فونيم لا ښۀ پوه شو، نو لازمه ده، چې لومړی د فون ( غږ ) او توري تر منځ توپير پۀ ګوته کړو. دلته غواړم پۀ واضحه توګه د غږ او توري پۀ توپير يو څۀ رڼا واچوم. خو د غږ پر پېژندنې، د غږ پر ډولونو، دغږ پر رامنځته کېدو، د غږ پوهنې پر پيدايښت، تيوري،اساساتو او نورو اړوخو بحث موږ لۀ اصلي موضوع لرې کوي، چې پۀ يادو موضوعاګانو به پۀراتلونکې ليکنه کې بشپړ بحث تر سره کړم.
کلام يا وينا د ژبني غږونو لۀ يو ځای کېدو څخه را منځته کيږي، دا غږونه پۀ فزيکي او فزيولوژيکي لحاظ د څېړنې او مطالعې وړ دي، هغه پۀ دې معنا چې غږونه د انسان پۀ بدن کې د هغو ارتعاشونو ( خوځښتونو يا حرکتونو ) ټولګه ده، چې د انسان پۀ وجود کې رامنځته کيږي او وروسته د يولړ مراحلو پۀ ترسره کولو سره دباندې راوځي، چې پۀغوږونو اورېدل کيږي. غږونه د ژپې پۀجوړښت کې بنسټيز رول لري يا پۀ بله وينا غږونه دي چې د ژبې اساسي بنسټ يې ايښی دی، پرته لۀ غږونو ژبه ځانته هستي نه لري او نه يې جوړلی شي. که څۀ هم غږونه پۀ يوازې توګه کومه  معنا نه ورکوي،خو لۀ يوځای کېدو څخه يې معنا لرونکي ژبني توکي رامنځته کيږي. د غږونو نښې يا ګرافيمونه پۀحقيقت کې د يوې جوړونکي توکي دي چې لۀجوړښت يې معنا لرونکي توکي رغيږي او همدا معنا لرونکي توکي د ژبې هستي جوړي.( يمین، حسین. مبادی زبانشناسی)
فون؛ چې پۀپارسي ژبه کې ورته آوا يا صدا او پۀ پښتو ژبه کې ورته غږ ويلی شو د فونيټکس یا دغږ پوهنې  پۀلمن کې تر څېړنې لاندې نيول کيږي، همدا فونتیکس دی چې پۀمادي او فزيولوژيکي توګه غږونه څېړي. ځکه غږ يا فون يو فزيکي پديده،چې دغوږونو پۀ واسطه اوېدل کيږي او موږ نشولی دا غږونه د ذهني نظام يوه برخه وګڼو پۀ دې توګه غږونه د يوې ژبې دمادي پديدو پۀ توکه چې ديوې ژبې د ذهني نظام توکي پۀهغه کې ځانته ليکني بڼې جوړوي، لۀ ژبې سره اړيکې لري. غږ پوهنه یا فونيټکس په حقيقت د اواز پوهنې يا فونولوژۍ له پاره  دا زمينه برابره وي،چې د يوې ژبې له پاره ځانګړي نښې اوتوري رامنځته کړي او په معانيز چاپيريال کې وڅېړي. دا ځکه کۀ موږ د غږ او اواز بحث او شاليد ته سر ور ښکاره کړو، نو په ژبه کې غږونه تر اوازونو ډېر پخوا رامنځته شوي، چې وروسته د همدغو غږونو پر بنسټ ژبې ته اوازونه ټاکل شوي دي. چې اوازونه په خپل وار سره د ژبې رسم الخط جوړلی شي….
فونيټکس او غږ پوهنه يا اوا شناسی او اواز پوهنه او فونولوژي يا واج شناسي دوه بېلې پوهې دي، چې دکار ساحې يې هم سره توپير لري. زموږ د غږپوهنې بحث د فونيتکس په ساحه کې تر څېړنې لاندې نيول کيږي.  کله چې غږونه لۀ اورېدو دليدلو او ليکلو بڼه ځانته غوره کړي، نو هغۀ ته ګرافيم وايي. که پۀ پای کې ووايو چې فون؛ هغه غږ ته ويل کيږي، چې د انسانانو دصوتي سيستم لۀدستګاه څخه د يو لړ مراحلو پۀ تر سره کولو څخه وروسته را وځي او هماغه ژبه کې لۀنورو ژبني او د اشاري ژبو لۀ غږونو سره يې توپير کيږي. ځينې پښتانه ژبپوهان غږ ( فون ) او توری سره يو ګني،خو پۀحقيقت کې داسې نه ده. توری د غږ ليکل شوې بڼې ته وايي او غږ د توري ويل شوې يا تلفظ شوې بڼه ته وايي. غږ د فونیتیکس پۀلمن کې څېړل کيږي. ددې ترڅنګ کېداشي ځينې غږونه ليکل شوې بڼې ونه لري پۀپارسي او پښتو ژبه کې ځينې غږونه ځانګړي او کره توری يا بڼې نه لري، دا هغه غږونه دي چې د کلمو پۀمنځ کې ځانته ځانګړي توري نه لري. پېښ، زور او زیر، چې د سر، پۀ کلمه کې د پېښ، زېر او زور پۀ ويلو سره بېلابېلې معنا ګانې وړاندې کوي، مګر پۀ ليکلو کې کوم ځانګړژ بڼه يا توری نه لري. خو موږ يې د ځينو نښو پۀ واسطه بېلو… بلۀخبره داده، چې توري پۀيوه ژبه کې ليدونکې نښې دي چې پۀسترګو ليدل کيږي او ترمنځ يې توپير پۀليدلو او ليکلو سره ترسره کيږي، خو غږونه نه ليدونکي،بلکې اورېدونکي دي….
اوس راځو فونيم ته، چې په پښتو ژبه کې ورته اواز او په پارسي ژبه کې واج وايي. هغه کوچنی غږیز توکی دی، چې لۀ نورو اوازونو سره يوځای کيږي او د ژبې نور توکي لکه: مورفيم، کلمه … جوړي. فونيم پۀخپلۀ کومه ځانګړې معنا نه لري، خو پۀ کلماتو کې معانيز بدلون رامنځته کوي. ددې ژبني توکي ستر دنده همدا داده چې د ژبني واحدونو ترمنځ معانيز بدلون را منځته کوي. دا ژبنی توکی د اواز پوهنې يا فونولوژي يا هم واجشناسي په لمن کې څېړل کيږي….
اوس راځو خپل اصلي بحث ته چې « آيا مورفيم او کلمه بېل ژبني توکي دي؟» پيل کو.
« مورفيم او کليمه ( لغت )
کليمه يو رواني واحد دی چې غالبآ بېل ويل کيږي او ليکل کيږي او لغوي معنا لري. تل خپلواک او مستقل مفاهم لېږدوي؛ خو مورفيم يو لفظي واحد دی، چې لغوي او ګرامري مانا لري.»  ( خويشکی، محمد صابر. پښتو معاصر ګرامر،م: ۸۸)
پورته پېژندنې ته پۀ کتو،زموږ ټول ډېری پښتانه ليکوال کلمه او مورفيم همداسې تعريفوي، چې لوستونکو ته يې معنا پېچلې او ګونکه وي. غواړم همدا برخه لږ روښانه کړم. اندر مارتينه فرانسوی ژبپوه او باقر ايرانی ژبپوه د مورفيم او کلمې پېژندنه او ډلبندي پۀ دې ډول سره کوي. کلمه يو قاموسي يا وېپانګيز واحد دی، چې ځانګړې معنا لري او خپلواک مفاهم لېږدوي.ځينې ژبپوهان ځکه ورته  ليکي چې لغوي معنا وړاندې کوي، یعنې ديوې ژبې د ېپانګې پۀ برخه کې ترڅېړنې لاندې نيول کيږي او ځانګړې معنا لري. کلمه پراخ مفاهم لېږدوي. موږ پۀ ټوليزه توګه کلمه پۀ ساده،مرکبو او اشتقاقي برخو وېشو چې هر يو يې ځانته بېل بحث لري، خو د ساده کلمې بحث د مورفيم لۀ بحث سره هم اړيکې لري. مورفيم پۀيوه ژبه دويم توکی يا واحد دی. لۀ فونيم يا اواز څخه وروسته د ژبې کوچنی واحد ګڼل کيږي. مورفيم يو وېپانګيز او ګرامري واحد دی، چې هم ديوې ژبې د وېپانګې پۀ برخه کې ترڅېړنې لاندې نيول کيږي چې لغوي معنا وړاندې کوي او هم ورته ګرامري واحد ځکه وايو چې پۀځانګړې توګه کومه معنا نه لري بلکې پۀجملو کې د کلماتو پۀ بڼو کې بدلون را منځته کوي.
مورفيم پۀ لومړي سر کې پۀ ددو برخو وېشل کيږي. خپلواک او ناخپلواک مورفيمونه. خپلواک مورفيمونه بيا پۀخپلهدپۀدوو برخو وېشل کيږي.
 لومړی:  وېپانګيز يا قاموسي  مورفيمونه چې معنا لرونکي مورفيمونه يې هم بولي. دا مورفيمونه پۀخپله ځانګړې او لغوي معنا لېږدوي. لکه: احمد، مېز، کور…  چې په د يوې ژبې د ېپانګې برخه کې هم ځای لري….
دويم: خپلواک ګرامري مورفيمونه، چې پۀځانګړې توګه کومه معنا نه لري، بلکې پۀجملو کې پۀځانګړې توګه کارول کيږي.  هغه داچې پۀ جملو کې  لۀ نورو کلمو سره يوځای نۀ کارول کيږي، لکه: پۀ، که،له، پورې،سره…
دويم: ناخپلواک مورفيمونه، هغه مورفيمونه دي، چې پۀخپلواکه توګه نه کارول کيږي او نه هم پۀخپلواکه توګه کومه معنا لېږدوي، بلکې لۀنورو کلمو سره يوځای کارول کيږي او د کلمو ګرامري بڼو ته بدلون ورکوي. دا مورفيمونه پۀ يوه ژبه کې هماغه تاړي دي. چې موږ يې  پۀدرېيو برخو( مختاړي، منځتاړي او وروستاړي ) وېشو. دا ټاړي بيا دوه حالتونه لري چې يو ته يې اشتقاقي او بل ته يې صرفي ويل کيږي….
اوس راځم د کلمې او مورفيم پۀ توپير او اړيکو: کلمه پراخ مفهوم لېږدوي او پۀ يوه ژبه کې د وېپانګې پۀبرخه کې تر مطالعې لاندې نيول کيږي. يوه کلمه یعنې مرکبې کلمې کېداشي څو مورفيمونه جوړ کړي، خو يو خپلواک وېپانګيز مورفيم يوازې ساده کلمه کېداشي. اړيکې يې همدا دي چې ساده کلمې خپله خپلواک وېپانګيز مورفيم ګڼل کيږي او خپلواک وېپانګيز مورفيم د کلمې يوه برخه هم ګڼلی شو.  د بېلتون کرښې پۀ کې دادي:  مورفيم د وېپانګيز واحد ترڅنګ ګرامري واحد هم دی، ځکه چې خپلواک ګرامري او ناخپلواک ګرامري مورفيمونه د کلمې پۀ پرتله بېلې دندې ترسره کوي. هغه داچې خپلواک ګرامري مورفيمونه پۀجمله کې د کلمو تر منځ پۀيوازې توګه کارول کيږي، خو ځانګړې معنا نه لري. دا په دې معنا چې دا مورفيمونه، کلمې او نور ژبني توکي يو ځانګړي قالب ته برابره وي او د جملې، فقرې، پاراګراف بڼه ورته ورکوي. لکه: زه لۀ کور څخه راغلم. پۀ دغه جمله « کې ،لۀاو څخه » خپلواک ګرامري مورفيمونه دي. چې دنده کلمه  نشي ترسره کولی. او ناخپلواک ګرامري مورفيمونه پۀ جمله کې د کلمو ګرامري بڼې ته بدلون ورکوي….. لکه : کور او کورنۍ….
پۀ پای کې د يادونې وړ بولم،چې ژبپوهانو ته پۀکار ده،چې وييونه پۀسمه توګه وکاروي. پوهاند خويشکي کلمه د « کليمه » پۀ بڼه کارولې ده، چې بايد د کلمه پۀ بڼه وليکل شي. ما تېرو ليکنو کې پر دغې موضوع ځانګړی بحث کړی دی، کلمه او کليمه دوه بېل وييونه دي او بېلې معناوې وړاندې کوي. کلمه : د کلام يا وينا يوه برخه ده…. کليمه د خوږ يا وحشي حيوان ځالې ته وايي.
ماخذونه 
1. بصیریان، حميد. دستور زبان فارسی….
2. يمین، حسين. مبانی زبان شناسی ….
3. اوا شناسی، علی محمد حق شناس
4. مبانی زبانشناسی عمومي، اندره مارتینه
5. دستور زبان فارسی، دکتر حسن انوری و دکتر یوسف عالی
6. خويشکی، محمد صابر. پښتو معاصر ګرامر
7. شېرزاد، محمد آقا. پښتو ګرامر
]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%a2%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%88%d8%b1%d9%81%d9%8a%d9%85-%d8%a7%d9%88-%da%a9%d9%84%d9%85%d9%87-%d8%a8%db%90%d9%84-%da%98%d8%a8%d9%86%d9%8a-%d8%aa%d9%88%da%a9%d9%8a-%d8%af%d9%8a%d8%9f/feed/ 0
هممانیز او څومانیز وییونه http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%87%d9%85%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2-%d8%a7%d9%88-%da%85%d9%88%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2-%d9%88%db%8c%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%87%d9%85%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2-%d8%a7%d9%88-%da%85%d9%88%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2-%d9%88%db%8c%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87/#respond Mon, 13 Apr 2020 01:36:51 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=7064 هممانیز او څومانیز د ماناپوهنې مهم بحث دی، چې په معاصره ژبپوهنه کې مطالعه کېږي. کله چې د هممانیز (synonymy) او څومانیز (polysemy) وییونو په اړه خبرې کوو؛ نو لومړی باید پوه شو، چې مانا څه ده؟ د مانا ګڼ تعریفونه شوي؛ خو چې یو تخنیکي بحث پرې وشي او یو جامع تعریف ترې تر […]]]>
هممانیز او څومانیز د ماناپوهنې مهم بحث دی، چې په معاصره ژبپوهنه کې مطالعه کېږي.
کله چې د هممانیز (synonymy) او څومانیز (polysemy) وییونو په اړه خبرې کوو؛ نو لومړی باید پوه شو، چې مانا څه ده؟ د مانا ګڼ تعریفونه شوي؛ خو چې یو تخنیکي بحث پرې وشي او یو جامع تعریف ترې تر لاسه شي؛ نو راځو د مانا تعریف ته.
مانا: د یوې ژبنۍ نښې منځپانگه ده، نښه (لغت، عبارت، جمله، وینا، متن) دال بلل کېږي؛ منځپانگه یې(مدلول- مانا) او د دال او مدلول ترمنځ اړیکې ته دلالت وایي.
د یوه لفظ پر مانا پوهېدنه د یوه مفهوم نامتصور کېدل دي.
ژبپوهان په تېره قاموس لیکونکي مانا د ویيپانګې تر تعریفه محدودوي.
ډېر ژبپوهان او ځینې فیلسوفان او ارواپوهان وایي، چې د مانا ځای ذهن دی او پر دې عقیده هم دي، چې په یوه ډول د فکر او مفاهيمو ترمنځ له ژبنیو اړیکو سره کار لري.
ځینې ژبپوهان د داسې مانا په لټه کې دي، چې د ژبې او بهرنۍ نړۍ ترمنځ اړیکې جوړوي. او هغه څیزونه، پېښې او واقعیتونه ځيري، چې د مربوطې مرجع موخې ته پرې ورسېږي.
د یوه ادبي اثر مانا له ژبې څخه شروع کېږي، چې ژبپوهنه او د جملې جوړښت په خپله غېږه کې رانغاړي؛ نو په همدې خاطر هېڅ شی هم د ژبې له کیفیت څخه خالي نه دی. ژبپوهنیزې بېلګې، غونډله پوهه، مورفیممونه، فونیمونه او ټول ژبني توکي د متونو په مانا کې دخیل دي.
دلته د ماناپوهنې د مشهور انګرېز لیکوال 《اُولمن》تعریف راوړو، چې وایي:(مانا دوه اړخیزه اړیکه ده، چې د ذهني تصویر او ویي ترمنځ موجوده ده).
د ویي (کلمې) په لیدلو او اورېدلو مو په ذهن کې تصویر جوړ شي او ذهني تصویر هم کېدای شي د ویي ځایناستی شي. دا ځکه چې د یو څيز یا پدیدې په اړه د فکر کولو له مخې
ویي زموږ په ذهن کې ژوندي کېږي. نو دلته د مانا له مخې د ويونو دوه ډولونه “هممانیز” او “څومانیز” راسپړو.
هممانیز او څومانیز دوې بېلا بېلې مقولې دي، ځینې د دوی ترمنځ حد نه پېژني. له هممانیز څخه مراد ترادف دی، چې یو ویی له بل ویي سره هممانیز وي او څومانیز هغه دي، چې یو ویی د جملو په استعمال کې مختلفې ماناوې ورکړي په بل عبارت د هممانیز له څومانیز وییونو بېل دي.
یعنې په هممانیز کې څو وییونه په یوه مانا دي مګر په څومانیز کې سرچپه دي، مطلب یو ویی څو ماناوې لري؛ نو د دې لپاره د هممانیز او څومانیز وییونو (کلمو) په اړه بحث کوو.
هممانیز وییونه (synonyms)
 هغه دي، چې دوه یا زیات ناهمجولیز (غیرمتشابه) وییونه سره په یو وار یا ورته ماناوو کارول کېږي. هممانیز وییونه(په یوه کره لیکنۍ بڼه کې د هماغې یوې ژبې له ګړدودونو یا پور وییو څخه سرچینه اخلي.
لکه: پښتورګی او بډوډی، تیږه، ډبره، ګټه، کاڼی، غرګی یا وطن، هېواد او ټاټوبی….).
هممانیز وییونو بېلګې:
کور ، مېنه، منزل
جنګ، جګړه، شخړه
بېخ، بنسټ، بنیاد
خواري، غریبي، نیستي
هممانیز یا ترادف د کلمو ترمنځ اړیکې دي، چې په هغو کې هممانیزې کلمې اصلي رول لوبوي. په قاموسونو کې یې د دې نومونې بېلابېل تعریفونه کړي.
وییونه (کلمې) هغه وخت د هممانیز په ډله کې راتلی شي، چې د خاصو قوانینو څخه پیروي وکړي.
زیاتره ژبپوهان او لغت جوړونکي په دې تاکید کوي، چې مطلق هممانیز وییونه نشته. حتا هممانیز وییونه (کلمې) هم په ځینو مواردو سره مخالفت لري.
مالینوسکي: په دې عقیده دی، چې د ویي مانا په درې ډوله متني جوړښت کې (فرهنګي، موقعیتي او ژبني) تر مطالعې لاندې نیسي. په ژبني نظام کې هر وخت هممانیز وییونه په یو ځای کې نشي استعمالېدای د هر یوه د استعمال ځای مشخص وي، چې همدا د مانا په جوړونه کې مهم رول لري. مثلاً: که موږ وایو (ډېره مالګه لري) دا داسې نشو ویلی، چې (ډېر کلورېډسوډیم لري). ځینې هممانیز ویي د یو بل پرځای نه استعمالېږي.
ځینې وخت یو ویی د موقعیت له بدلون سره په مانیز چاپېریال کې بدلون راولي، کله چې (مرغ پلو) وایو؛ نو دلته د جنسیت مسئله له منځه ځي او یوه مانا افاده کوي، چې عبارت ده له وریجو سره د چرګ د غوښې یو ځایوالی. بل مثال : دا سپی دی. دا به د دې جملې مستلزمه جمله وي، چې دا یو حیوان دی. د توصیفي مانا لرونکې جملې تر خبري جملو پورې محدودې نه وي، دغه مانا په پوښتنیزو او امري جملو کې امکان لري. په امري جملو کې د توصیفي جملو مانا په رفتار او مخاطب پورې اړه لري.
هممانیز وییونه (کلمې) باید کوم شرطونه ولري؟
۱: دوه وییونه هغه وخت هممانیز دي، چې دواړه د یوې ژبې وي. که څه هم دا شرط د بحث وړ دی؛ خو سل په سلو کې هم داسې نه ده؛ نو په دې ډول به ووایو، چې وییونه مختلفې ماناوې لري. چې په ژبو کې مختلفوالی نظر  په متن کې د استعمال وړ وي؛ نو چورلټ نشو ویلی، چې دوه وییونه په دوو ژبو کې مترادف او هممانیز وي.
 ۲: هم ژبیتوب په هممانیز وییونو کې هم وي، لکه: خیر او نیک ، شر او بد او یا روح او روان د هممانیز وییونو په قطار کې نه راځي.
۳: دریم شرط یې د خواناستي اوځایناستي وییونو  ترمنځ په اړیکه کې دی، ډېر مهم او اساسي شرط دی، یعنې په دې توګه پرته له دې چې له خطا سره مخ شي د وییونو په مانا کې ښکاره څرګندېږي.
هر ویی کولای شي، چې د بل سره د یو ځای کېدنې په صورت کې نور مانادار وییونه  رامنځته کړي.
څومانیز ویی (polysemous word)
یو څومانیز یا ډېر مانیز ویی هغه دی، چې یو راز یا ورته دوې یا زیاتې ماناوې ولري. (ګواښ) د (قهر، اخطار، اقدام، تور برېښ، تهدید)
(تور) د ( تیارې، تهمت، جال، تاریک) په مانا سره کارېږي.
څومانیز ویي:  د پېژندل شوې مفهومي اړیکې، د ژبې د وییونو تر کچې څومانیزه اړیکه ده. څومانیز د هغو وییونو په اړه خبرې کوي، چې څو ماناوې له شته ویي څخه لري. مثلاً : (توپ) څو ماناوې لري، د لوبې کولو وسیله ، د جنګي وسلې نوم او داسې نور. اصلاً په ټولو کې د ګردوالي مانا پرته ده.
په څومانیز وییونو کې څو ماناوې پرتې وي، چې هره مانا یې له اصلي ویي سره اړیکه لري.
(عین) په عربي کې ۷۰ ډوله کارېږي، چې په همدې ډول لیکل کېږي مګر په ترادف کې یې اړیکې بېلې بېلې دي.
عین ـ سترګې
عین ـ چینې
عین ـ مثل
عین ـ خلاص
د څومانیز وییونو بېلګې:
 څانګې ته وختم.
(څانګه) د شاخ، د ډیپارټمنټ او مسلک مانا لري.
تاته ښه دولت غواړم.
(دولت) د پیسو او ریاست غبرګې ماناوې لري.
(تند) د تریخ، بداخلاقه او قهرجن ماناوې لري.
لاس ورکول، اوږه ورکول او…
د اوبو (H2o) فورمول دی، چې د موقعیت په اساس یې مانا هم بدلون کوي. کله چې په یوه چایجوشه کې واچول شي او هغه تفت چې ترې پورته کېږي موږ یې بخار بولو. دا چې پاس د اسمان لوري ته لاړ شي، چې په ورېځې بدلېږي، کله چې په مایع ډول د ځمکې لوري ته راشي باران یې بولو او په جامد شکل چې راشي؛ نو واوره یا ږلۍ یې بولو. دا چې په ځمکه کې جامد شي یخ یې بولو او که مایع وي بېرته یې هماغه اوبه بولو. دا دومره ماناوې د موقعیت له بدلون سره ترې پیدا شوې، چې په مانیز چاپیریال کې پراخوالی راغی د ماناوو جال یې جوړ کړ، چې د اوبو تر چتر لاندې اختیار شو.
 د څومانیز پیداکېدنې علتونه:
۱: د څومانیز وییونو د پیدا کېدنې یو لامل د ویي کارونې ترمنځ مفهوم دی، دا له هغه ځایه سرچینه اخلي، چې د ویي اخيستل شوی ذهني تصویر له هغه سره په اړیکه کې دی، چې دا یو روښانه، واضح، قاطع او مشخص سرحد نه دی؛ بلکې ابهام دی، چې کله ویی په ژبني متن کې استعمال شي؛ نو یوه برخه یې څرګندېږي. دا حالت هغه نندارې ته ورته دی، چې د نندارچیانو له توجو سره د هغې روښنایي زیاتېږي او نورې برخې یې هم تر دې شعاع لاندې راځي.
لکه د (تند) ویی چې د تریخ، بد اخلاقه او غوصه ناک په ماناوو استعمالیږي.
د (روښان) ویی هم د رڼایي، پاک، روښانفکره مانا درلودونکی دی.
۲ : بله لار د څومانیز ویي تخصصي کارونه ده، چې زیاتره وییونه د عمومي مانا تر څنګ په مختلفو ویناوو کې خاصه مانا پیدا کوي. دا وییونه لومړی په عبارتونو کې کارول کېږي بیا د زیاتې کارونې له امله عبارت وړېږي او د جملې مانا په یوه ویي کې راټولېږي.
بېلګې:
عمل: د طب په  اصطلاح د جراحي عمل ترسره کول.
اصلاح: د سلمانۍ  په اصطلاح کې د وېښتو اصلاح کول.
کله چې دا وییونه له مسلکي دایرې ووتل او  اختصار شول؛ نو عامې ژبې ته ننوتل. له دې ځایه څومانیز وییونه جوړ او بیا په ټولنه کې عامېږي.
که څه هم ځینې وخت څومانیز کله ابهام رامنځته کوي او ژبنۍ اړیکې خرابوي. دغه د ژبې په کارونه کې ډېر نقش لري.که څومانیز په ژبه کې نه وای؛ نو د حافظې کار به ډېر دروند و. موږ به مجبور وو، چې د هرې موضوع د درک لپاره جدا جدا ویي ولرو او د هغو کسانو د باور پرخلاف به وو چې څومانیز وییونه د ژبې عیب ګڼي. باید له یاده ونه باسو، چې څومانیز پدیدې د ژبې په اقتصاد کې ډېر مهم رول لري.
د پالمر په باور هغه  عامل چې ویی څومانیز دی، لیکل کېږي یو ډول او ویل کېږي په مختلفو بڼو، دې ډول وییونو ته( همنامي) ویي ویل کېږي. لکه پښتو کې : لور(طرف)، لور (دختر)، لور(داس) او لور (پېرزو) داسې نورې بېلګې هم شته.
دا د ټولنې د وګړو له استفادې سره اړیکه لري، چې د ویي د مانا په پراختیا کې څومره رول لوبوي. د مانا پراختیا د وخت په تېرېدو سره  څرګندېږي. دا ولې داسې کېږي؟ دا له ټولنیزو قراردادونو څخه اخیستل کېږي. موږ په ذهن کې د یوه ویي لپاره یو مانیز چاپېریال ټاکلی وي؛ خو په خبرو اترو کې یو ویی د څومانیز اړخونو لپاره استعمالوو، چې دلته د ویي مانیز چاپېریال پراخېږي او یو ویی څومانیز کېږي.
د ژبې له اصولو او لارو چارو یو د مانا تحلیل او تجزیه یا د لیکونکي تجزیه ده. د لیکونکي تحلیل دا دی، چې پوه شي څه واقعیتونه او وجهې سپړي. مثلاً : د (مور) ویی (کلمه) چې ،مونث، بالغې، بچي لرونکې او مېرمنې ماناوې له ځان سره لري.
د ژبپوهانو له نظره یو ویی هم د لوېدنې په حالت کې نه دی او ثابت هم نه وي؛ نو په همدې خاطر د وییونو مانایي سرحد هېڅکله مشخص نه وي. د یوه ثابت او معین څیز په اړه کولای شو له مختلفو زاویو ورته وګورو او بېلابېلې اړیکې پکې وکتل شي. همدا مختلفې اړیکې دي، چې د وییونو په مانا کې بدلون راولي.
   ماخذونه
۱: امامي، صابر (۲۰۱۶)هم معنایي و چندمعنایي در نظام زبان، journal of social sciences
۲: باطني، محمد رضا(۱۳۹۰) زبان و تفکر ( مجموعه مقالات زبانشناسي) چاپ دهم، تهران: نشر آگه.
۳: پالمر، فرانک (1395) نگاهی تازه به معنی شناسی،( دکتر کورش صفوی) چاپ هفتم، تهران: انتشارات کتاب ماد.
۴: زیار، مجاور احمد، وییپوهنه او وییرغاونه،کابل( ۱۳۹۶)  دانش خپرندویه ټولنه.
]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%87%d9%85%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2-%d8%a7%d9%88-%da%85%d9%88%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2-%d9%88%db%8c%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87/feed/ 0
پۀ پښتو ژبه کې د تعجب يا حیرانتيا نومځري http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%db%80-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88-%da%98%d8%a8%d9%87-%da%a9%db%90-%d8%af-%d8%aa%d8%b9%d8%ac%d8%a8-%d9%8a%d8%a7-%d8%ad%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%a7-%d9%86%d9%88%d9%85%da%81%d8%b1%d9%8a/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%db%80-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88-%da%98%d8%a8%d9%87-%da%a9%db%90-%d8%af-%d8%aa%d8%b9%d8%ac%d8%a8-%d9%8a%d8%a7-%d8%ad%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%a7-%d9%86%d9%88%d9%85%da%81%d8%b1%d9%8a/#respond Fri, 03 Apr 2020 11:34:36 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=6977 پۀ دې ليکنه کې پر دوو موضوعاتو بحث شوی دی. لومړی : نومځری څۀ ډول ژبنی توکی دی؟ ( نوم دی کۀ کلمه ؟ ) دويم: پۀ پښتو ژبه کې د حيرانتيا يا تعجب نومځري کوم دي. مخکې لۀ دې چې د نومځري بحث پیل کړم، غواړم د نومځري پر پېژندنې لږ څۀ تم شم. […]]]>
پۀ دې ليکنه کې پر دوو موضوعاتو بحث شوی دی. لومړی : نومځری څۀ ډول ژبنی توکی دی؟ ( نوم دی کۀ کلمه ؟ ) دويم: پۀ پښتو ژبه کې د حيرانتيا يا تعجب نومځري کوم دي.
مخکې لۀ دې چې د نومځري بحث پیل کړم، غواړم د نومځري پر پېژندنې لږ څۀ تم شم. د ښوونځي لۀ پېره را نيولې تر پوهنتونه، د نومځري پۀ هکله يوازې همدا پېژندنه را تر سترګو شوې، هغه داچې نومځری هغه کلمه يا نوم دی چې پۀ جمله کې د نوم لۀ تکرار څخه مخنيوی کوي. د نومځري دا پېژندنه لکه زموږ د جوماتونو پنج ګنج ( پنج کتاب ) پرته لۀ ګتې او سمې معنا تر ننه تيوريکي او پۀ پټو سترګو د زده کړيالانو لۀ خوا زده کيږي.  ډېری ليکوال يې د کلام توکي ګڼي. ريښتين صاحب يې ځکه د کلام توکي ګڼي، چې د هغۀ ټول ليکل شوی ګرامر د عربي ژبې پۀ تقليد د ژباړې پۀ بڼه پۀ پښتو ژبه تحميل شوی دی. دهغۀ ليکل شوی اثر د وخت مطابق يوه ژبنۍ هڅه او پيل ګڼلی شو، ليکن د پښتو ژبې ګرامر یې نشو بللی.
 عربي ژبپوهان هم نومځری د کلام توکی ګڼي. د کابل پوهنتون استاد، پوهاند خويشکی هم د څيز نوم، پرځای ناستي او د کلام پر توکي د نومځري لۀ پېژندنې ځان خلاصوي. زيار صاحب پۀ لږ څه توپير ورته نظر لري. دامنم چې نومځری د کلام توکی دی، ليکن دا ډېره پخوانۍ خبره ده او د نومځري پېژندنه پر دې نه خلاصه کيږي. ځکۀ: لۀ توري  رانيولې تر جملې پورې د کلام توکي ګڼل کيږي.  د پېژندنې بله برخه يې داده، چې د نوم ځای ناستی وي او لۀ تکرار څخه يې مخنيوی کوي. د لومړۍ برخې پۀ ځواب کې بايد ووايم چې نومځری تل د نوم ځای ناستي نه کوي، بلکې ځينې وخت د نوم ځای ناستي کوي. لکه : شفيق کرونا ناروغۍ نيولی. هغه لا تنکی ځوان دی. خو دا چاره پۀ ټولو نومځرو کې نه پلي کيږي او تل د ځايناستي کار نه ترسره کوي.لکه: احمد څنګه دی؟…  پۀ دغه جمله کې بيا د پوښتنې لۀ پاره کارول کيږي او پۀ پورتني تعريف د بطلان کرښه را اوباسي. خبر د تکرار شوه، دا کار هم  کله نا کله پېښيږي، ډېری داسې پېښيږي چې نومځری نه د نوم ځای ناستی وي، نه هم د تکرار مخنيوونکی وي او نه هم استازيتوب يې کوي. لکه : څه  کوې؟ هغه احمد دی؟ دې ته ورته ډېرې بېلګې شته…
پۀ ټوليزه توګه د نړۍ پۀ ټولو ژبو کې د بڼې لۀ مخې نومځري دوه ډولونه لري، خپلواک يا منفصل او ناخپلواک يا متصل. پۀ لومړيو کې ژبپوهانو دا انګېرلۀ چې يوازې خپلواک نومځري پۀ ژبه کې رغنده او کارېدونکي نومځري دي او بنسټيز رول لوبوي، برعکس متصل نومځري فرعي او رغنده رول نه شي لوبولی. خو د ژبپوهانو وروستئ څېړونو دا پۀ ډاګه کړه چې پۀ ټولو ژبو کې دا قاعده د پلي کېدو وړ نه ده، بلکې پۀ ځينو ژبو کې منفصل يا خپلواک نومځري يوازې د تاکيد او تقابل لۀپاره کارول کيږي، خو برعکس متصل نومځري رغنده او جوړښتیزې بڼې لري.
 يادې موضو ته مې ځکۀ نغوته وکړه چې د نومځرو پۀ پېژندنه کې د ابهام ټکی د لوستونکو لۀذهنه لرې شي. اوس راځو خپلې اصلي موضوع ته؛ ځينو ژبپوهانو د عربي ژبپوهانو پۀ تقليد نومځری جلا ويی ( کلمه ) ګڼلې. ځينې يې د کناياتو يوه برخه ګڼي. او ځينو نورو بيا د نوم يوه برخه ګڼلې. اوس څنګه کولی د نوم او نومځري اړيکې او بېلتون سره پۀ ډاګه کړو. زۀ نومځری مطلق نوم يا اسم نه ګنم او نه ورته کلمه وايم همدارنګه نه يې خپواک نحوي واحد ګنم. بلکې يوازې خپلواک نومځري خپلواک ژبني توګي ګنم.
 زۀ نومځری د نوم يوه برخه ګڼم، چې پۀ ټولۀکې د نوم استازيتوب نشي کولی. کلمه يې ځکۀ نه ګڼم چې د نومځري سرچينه او مرجع نوم دی نه کلمه، کلۀچې موږ نومځری د نوم پر ځای کاروو نو، سرچينه يې نوم وي. لکۀ : هغۀ نن ښوونځي ته نشي راتلی. کۀ چېرې دغه جملې ته ځير شو، نو د (( هغه )) مرجع يا سرچينه (( نوم )) دی. هغه پۀ دې معنا چې يا به احمد وي يا محمود يا کوم بل نوم. ليکن کلمه نشي کېدای بايد يو نوم  وي، ترڅو نومځری يې استازيتوب وکړي. اوس راځو د نوم او نومځري موضوع ته، موږ نومځری ځکه نوم نشو ګڼلی، چې نه نوم د نومځري ټولې ځانګړنې خپلولی شي او نه هم نومځری د نوم ټولې ځانګړنې خپلوي. خو چې کله د نومځري مرجع نوم وي،نو نومځری د نوم يوه برخه ګڼلی شو او بنسټير توپير يې پۀ دې کې دی، چې نوم د شخص لۀ پاره نه ګردانیږي او ګردانېدونکې قاعده نه لري او يوازې درېيم شخص نوموي،مګر نومځری د شخص لۀپاره ګردانيږي او د لومړي، دويم او درېيم شخص د نومولو ترڅنګ، نومونو ته نغوته هم کوي. چې دا ځانګړنې د نوم پۀ وجود کې نه تر سترګو کيږي. موږ پۀ ډېر ساده بڼه او تخنيک د نوم او نومځري توپير کولی شو. هغه داچې موږ کله نومځری او نوم سره پېژنو، نو نوم ته د (( ښکاره نوم )) او نومځري ته همدا نومځری نو ورکو. اوس يې توپير داسې کولی شو. ښکاره نوم نه ګردانيږي يا نه صرفيږي. لکه : باغ، کور، ميز… مګر نومځری ګردانيږي. لکۀ : هغۀ،هغۀ، هغې، هغوی … د ښکاره نوم مرجع يا سرچينه د هماغه نومول شوي څيز يا کلمې تاريخي ريښې پورې اړه لري، مګر د نومځري مرجع نوم دی. نو اوس ويلی شو چې نومځری دنوم يوه برخه ده، بلکې نوم يې نشو ګڼلی. د بحث پۀ پای کې پۀ ټوليزه توګه نومځری داسې تعریفولی شو: نومځری د نوم يوه برخه ده، چې د نوم پۀ  نه شتون کې د هغۀ ځينې چارې پر مخ وړي او ځانته جلا دندې لري.
تعجبي يا د حيرانتيا نومځري
موږ پۀ ورځنۍ محاوره کې داسې ژبني توکي لرو چې په يوازې توګه کومه معنا نه ورکوي، خو کله چې د غونډلې يوه برخه وګرځي، نو د لوستونکو پۀ ذهنونو کې د حيرانتيا معنا يا احساس وړاندې کوي. دا توکي لاهم زموږ پۀ ژبه کې بې نومه او بې معنا توکي ګڼل کيږي، خو پۀ حقيقت کې داسې نۀ دی. دا توکي د ژبې او ژبپوهنې يوه برخه ده او خپل کارنده ځايونو کې فوق العاده خپل دريځ لري. زموږ ليکوالو؛ د زيار صاحب پۀ ګډون دغه توګي د حيرانوونکو غوڼدولو پۀ برخه کې مدغموي او داسې انګيري چې ګواکې دا د حيرانتيا غونډلۀده، خو زۀ وايم، نه دا هماغه نومځري دي، چې غونډولو ته د حيرانتيا احساس ورکوي. لکه : (( واو، وه، څه، څومره، به ( به به )، اووو او داسې نور)). دا ژبني توکي پۀ حقيقت کې د حيرانتيا نومځري دي. کله چې پۀ جملو کې و کارول شي، نو د حيرانتيا پيغام وړاندې کوي. لکه :
واو! باران وریږي. کۀ چېرې دغۀ جملې ته ځير شو، نو (( واو )) حقيقت کې د حيرانتيا نومځری دی. خو زموږ پۀ ژبه کې دا برخه لا پټه او بې نومه پاتې ده. دا نومځري زموږ د هېواد پۀ یوې بلې رسمي ژبې ( دري ) کې هم شته او کارول کيږي. ددې ترڅنګ په انګريزي او نورو ژبو کې هم ترسترګو کيږي.
وه! خوندور خواړه دي . پۀ دغۀ جملۀکې هم (( وه )) د حيرانتيا نومځری دی. چې ټوله غوڼدله په خپل دريځ را څرخوي او د حيرانتيا بڼه ورته ورکوي.
څه ښکلې هوا ده!.  پۀ دغۀ جمله کې (( څه )) د پوښتنیز نومځري دنده نه تر سره کوي، بلکې د حيرانتيا پيغام وړاندې کوي. نو موږ يې د حيرانتيا نومځری ګڼلی شو.
څومره ښکلی بڼ دی! دلته هم (( څومره )) د حيرانيتا پيغام وړاندې کوي او د پوښتنيز نومځري پرځای ورته د حيرانتيا نوم ورکو.
به به ! څومره خواږه دي.
اووو! څومره ښکلې منظره ده .
دا نومځري پۀ نورو ژبو( انګليسي، الماني، فرانسوي، ترکي… او نورو) کې هم تر سترګو کيږي،لکه: ( wow،hey، what… )
اخذ ليکونه :
 زيار، مجاوراحمد. پښتو پښويه…
 رښتين، صديق الله. پښتو ګرامر او ژبښودنه
 خويشکی، محمد صابر. پښتو معاصرګرامر
 دستور مفصل امروز، دکتور حسرو فرشید ورد
 دستور زبان فارسی، حسن احمدی ګيوی
 درستور زبان فارسی جلد اول، دوهم او سوم. دکتر تقی وحیديان کاميار و غلام مرضا عمرانی
]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%db%80-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88-%da%98%d8%a8%d9%87-%da%a9%db%90-%d8%af-%d8%aa%d8%b9%d8%ac%d8%a8-%d9%8a%d8%a7-%d8%ad%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%a7-%d9%86%d9%88%d9%85%da%81%d8%b1%d9%8a/feed/ 0
د پښتو، دري او تُرکي ژبو د نوميزو روستاړو سپړنه او پرتلنه http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%af-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88%d8%8c-%d8%af%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d9%88-%d8%aa%d9%8f%d8%b1%da%a9%d9%8a-%da%98%d8%a8%d9%88-%d8%af-%d9%86%d9%88%d9%85%d9%8a%d8%b2%d9%88-%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%a7%da%93/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%af-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88%d8%8c-%d8%af%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d9%88-%d8%aa%d9%8f%d8%b1%da%a9%d9%8a-%da%98%d8%a8%d9%88-%d8%af-%d9%86%d9%88%d9%85%d9%8a%d8%b2%d9%88-%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%a7%da%93/#respond Thu, 02 Apr 2020 10:14:41 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=6521 تاړي يا وندونه پۀيوه ژبه کې هغه ناخپلواک توکي دي، چې پۀ ژبه کې د وييونو ياکلمو جوړښت يا ګرامي بڼه کې بدلون را ولي. پۀ ټوليزه توګه تاړي  پۀ يوه ژبه کې د وييونو جوړونکي يا بشپړونکي توکي دي، چې د وخت، ځای، جنسيت، او د فونولوژيکي او مورفولوژيکي جوړښت پۀ لحاظ د وييونو […]]]>
تاړي يا وندونه پۀيوه ژبه کې هغه ناخپلواک توکي دي، چې پۀ ژبه کې د وييونو ياکلمو جوړښت يا ګرامي بڼه کې بدلون را ولي. پۀ ټوليزه توګه تاړي  پۀ يوه ژبه کې د وييونو جوړونکي يا بشپړونکي توکي دي، چې د وخت، ځای، جنسيت، او د فونولوژيکي او مورفولوژيکي جوړښت پۀ لحاظ د وييونو جوړښت او بشپړونکي دي. دا توکي کېداشي له يوۀ، دوو، درېيو، څلورو يا ډېرو توکو څخه ورغيږي. چې هر يو يې ځانته صرفي او نحوي جوړښتونه لري.
 د پښتو ژبې تاړي پۀځانګړې توګه نوميز روستاړي د جنسیت( نارینه او ښځينه، خپلواکتوب او ناخپلواکتوب  او نورو مورفولوژيکي ) مطابقتونو له مخې د وييونو پۀ پای کې نښلول کيږي. د پښتو ژبې نوميزې ډلې د (( ګان/ګانې، وې، ې، ي، ونه آن، زورکی،ا او نورو) روستاړو پۀکارولو سره جمع کيږي. لکۀ څنګه مو چې وړاندې يادونه وکړه، پښتو نوميزې ډلې ډېری د جنس له مخې ځانته روستاړي مني. د بېلګې پۀتوګه: کاکا = کاکا ګان،  غوا= غوګانې، مڼه= مڼې، کتاب= کتابونه …. دا حالت ځکه پښتو ژبې دنورو ژبو پۀتوپیر ځانګړی دی،چې پښتو ژبه کې د نورو ژبو پۀ توپير د جنس ګرداني اړخونه ډېر او جلا دي. خو پۀ نورو ګاونډو ژبو(دري او ترکي) کې دا ډول قاعده پلي کېدونکې نه ده.
د دري ژبې نوميز روستاړي
پۀدري ژبه کې روستاړي د دري او عربي ژبې د قاعدې پر بنسټ د کلمو پۀ پای کې جوړيږي. هغه نومونه چې عربي دي او دري ژبې ته له عربي ژبې څخه را دننه شوي وي دي، د عربي ژبې د قواعدو پر بنسټ جوړيږي همدارنګه هغه نومونه چې پخپله د دري ژبې نومونه دي، هغه د يادې ژبې د قواعدو پربنسټ جوړيږي. د (( ان،ها، یان، گان او وان)) د دري ژبې روستاړي دي او (( ون، ین او ات )) د عربي ژپې پر بنسټ جوړ شوي روستاړي دي، دبېلګې په توګه : «زنان،مردان، درختها، خانه ها، دانایان، پرنده گان، روحانيون، مبلغين، مفردات… » د لا ښې سپړنې له پاره لاندې برخه ولولئ.
١. علائمِ جمعِ پارسی
علائمِ جمعِ فارسى عبارت اند از پسوندهاىِ «ـ ها» و «ـ ان».
در گذشته، این دو علامت مرزِ مشخصى داشتند. «ـ ان» بسامدِ بسیارى داشت؛ ولى در زبانِ گفتارِ امروز «ـ ها» جاىِ آن را گرفته است و «ان» فقط در نوشتار به کار می‌‌رود. مثلا، در قدیم می‌‌گفتند «چشمان، درختان»، اما امروزه می‌‌گویند «چشم‌ها‌‌، درخت‌ها‌‌».
امروزه این دو نوع جمع‌بستن تفاوتِ سبکى دارند: به‌کاربردنِ «ـ ان» در جمع بیش‌تر در مرتبه‌ی زبانىِ ادبى به کار می‌‌رود.
٢. علائمِ جمعِ عربى
علائمِ جمعِ عربى کۀ واردِ زبانِ فارسى شده اند عبارت اند از
١) پسوندِ «ـ ون»؛
 ٢) پسوندِ «ـ ین»؛
 ٣) پسوندِ «ـ ات»؛
 ۴) جمعِ مکسّر؛
۵) به کاربردنِ مصدر به جاىِ جمع.
محل انتشار: شیوۀ‌نامه‌ی دایره‌المعارف پزشکی اسلام و ایران،  فرهنگستان علوم پزشکی، 1384.
د ترکي ژبې نوميز  روستاړي
پۀترکي ژبه کې هم دنورو ژبو پۀ شان، روستاړي د کلمو پۀپای پورې نښلول کيږي او  دکلمو ګرامري جوړښت  کې بدلون را منځته کوي. پۀ دې ژبه کې نوميز روستاړي ( د کلمو د جمع کولو روستاړي ) دوه ( ler  او lar  ) دي. دا روستاړي د هر نوم او کلمې د پای خپلواک توري  ته پۀ کتو سره کارول کيږي. کوم نومونو چې د  ( a-ı-o-u ) پۀخپلواکو تورو پای ته رسېدلي وي، د ( lar) پۀروستاړي سره جمع کيږي، د بېلګې پۀتوګه :
 Kapı + lar= kapılar ور،ورونه يا در،دروازې
 Top + lar = toplar. توپ، توپونه
 Soru + lar= sorular.  پوښتنه ، پوښتنې
 Ağaç + lar = Ağaçlar. ونه، ونې
 Anahtar +lar= anahterlar کلۍ، کليانې
هغه نومونه چې د پای خپلواک توري يې  ( e-i-ü-ö ) وي، پۀ( ler) روستاړي باندې جمع کيږي. د بېلګې پۀتوګه :
  Fare+ ler= fareler  موږک، موږکان
  Kardeş + ler= kardeşler. ورور، وروڼه
  Kedi+ ler= kedilerپېشو، پيشو ګانې
  Otobüs+ ler= Otobüslerاوتوبوس، اوتوبوسونه
پۀترکي ژبه کې د نومونو د جمع کولو له پاره همدا دوه روستاړي کارول کيږي، هېره دې نه وي، چې پۀهره ژبه کې استثنآت شته، چې ترکي ژبه هم ترې برخمنه ده.
د پښتو، دري او ترکي ژبو د نوميزو روستاړو پرتلنه
• پۀپښتو ژبه کې د کلمو او نومونو د جمعې روستاړي د جنس، خپلواکتوب او ناخپلواکتوب او نورو مورفولوژيکي قواعدو له مخې نښلول کيږي، لکه : کۀ چېرې يو نوم پۀ ناخپلواک توري پای ته ورسيږي، نو پۀ ( ونه او ان ) سره جمع کيږي. کۀ چېرې نومونه پۀ ښځينه نوم نښو پای ته ورسيږي، نو پۀ ( ې،ګانې، وې… ) روستاړو پۀنښلولو سره جمع کيږي. کۀ چېرې پۀنارينه  نوم نښې پای ته ورسيږي، نو د ( ونه او ان… ) پۀ نښلولوسره جمع کيږي. خو برعکس پۀ دري او ترکي ژبه کې بيا د کلمو او نومونو پۀجمع کولو کې د جنسيت موضوع نۀ مطرح کيږي، بلکې د کلمې روستي تورو ته پۀکتو سره اړوند روستاړی ور نښلول کيږي.  لکه : زن چې جمع يې زنان يا هم لکه: مرد چې جمع يې مردان، يا هم چشم، چې جمع چشمان دی. پۀ ترکي ژبه کې هم همدا قاعده پر مخ وړل کيږي. هغه پۀ دې معنا چې د جنس له پاره روستاړي نه ګردانيږي.
• پښتو ژبه د ترکي او دري ژبې برخلاف د نومونو او کلمو له پاره ډېر روستاړي لري. چې مذکر او مونث له بېلابېلې ځانګړنې لري،مګر برعکس پۀترکي ژبه کې دوه د جمعې نوميز روستاړي دي او پۀدري ژبه کې هم خپل نوميز روستاړي يې کم دي، خو د خپلو روستاړو ترڅنګ د عربي ژبې پۀقاعدې هم ځينې د جمعې روستاړي لري. هغه روستاړي پۀدري ژبه کې د هغو کلماتو له پاره کارول کيږي، چې له عربي ژبې څخه دري ژبې ته را دننه شوي وي.
• پۀ پښتو او دري ژبه کې ځينې روستاړي ګډ کارول کيږي، لکه: ( ان، یان، گان،ین… ) ياد روستاړي هم پۀ  دري او هم پۀ پښتو ژبه کې شته لکه : سړی چې يو ډول جمع يې سړيان دي. پۀ دري ژبه کې دا روستاړی دا ډول کارول کيږي، لکه : دانا چې جمع يې دانايان دی. همدارنګه هلک= هلکان، زن زنان، جرګ= چرګان، پرنده ګان، مبلغ = مبلغين، خټه= خټين او داسې نورې ډېرې کلمې موندلی شو، چې يو ډول قاعدې پکې پلي کيږي. خو ترکي ژبه له دري او پښتو ژبې سره داسې کوم مشترک نوميز روستاړی نه لري چې پرې خبرې وکړو.
• د ترکي او دري ژبې د نوميزو روستاړو ترمنځ يو ورته والی دادی؛ چې پۀدواړو ژبو کې نوميز روستاړي د جنس له مخې نه ګردانيږي، بلکې د يوې کلمې د پای توري ته پۀ کتو سره ګردانيږي. پۀ پښتو ژبه کې همددا قاعده پلي کېدونکې ده، مګر بېرته د جنسيت خبر پکې را منځته کيږي، نو ځکۀ يې بېل ګڼو.
اځليکونه
1) يمين، محمد حسين.۱۳۹۴ ه.ش. دستور معاصر زبان پارسی دری. ناشر: بنګاه انتشارات میوند
2) زیار، مجارو احمد. ( ۱۳۹۴ ه.ش ) پښتو پښويه. خپرندويه ټولنه : دانش خپرندويه ټولنه.
3) محل انتشار: شیوۀ‌نامه‌ی دایره‌المعارف پزشکی اسلام و ایران،  فرهنگستان علوم پزشکی، 1384.
]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d8%af-%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88%d8%8c-%d8%af%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d9%88-%d8%aa%d9%8f%d8%b1%da%a9%d9%8a-%da%98%d8%a8%d9%88-%d8%af-%d9%86%d9%88%d9%85%d9%8a%d8%b2%d9%88-%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%a7%da%93/feed/ 0
پر قيد د صفت اړول http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d8%b1-%d9%82%d9%8a%d8%af-%d8%af-%d8%b5%d9%81%d8%aa-%d8%a7%da%93%d9%88%d9%84/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d8%b1-%d9%82%d9%8a%d8%af-%d8%af-%d8%b5%d9%81%d8%aa-%d8%a7%da%93%d9%88%d9%84/#respond Tue, 24 Mar 2020 01:41:49 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=6894 يو ناژبپوهنيز کتاب مې لوسته. په هغه کې يې د يوې موضوع د روښانولو لپاره د ستاينوم (صفت) او ستايلي(موصوف) لنډ بحث راوړی وه، خو د بحث په لړ کې ترې ستاينوم پر قيد اوښتی وه، خو دوی د ستاينوم حيثيت ورکاوه؛ نو غوره مې وګڼله چې په څو کرښو کې د ستاينوم او قید […]]]>

يو ناژبپوهنيز کتاب مې لوسته. په هغه کې يې د يوې موضوع د روښانولو لپاره د ستاينوم (صفت) او ستايلي(موصوف) لنډ بحث راوړی وه، خو د بحث په لړ کې ترې ستاينوم پر قيد اوښتی وه، خو دوی د ستاينوم حيثيت ورکاوه؛ نو غوره مې وګڼله چې په څو کرښو کې د ستاينوم او قید توپير روښانه کړم.

په ځينو جملو کې د صفت او قید توپيرول لږ فکر ته اړتيا لري. په ځينو چاپېريالونو کې يوه کلمه د ستاينوم دنده لري، خو هغه کلمه په نورو چاپېريالونو کې د قید دنده هم لرلای شي. لومړی به ستاينوم او قید وپېژنو او په توپير به يې هم پوه شو.

ستاينوم هغه ويی (کلمه) دی چې د يوه څيز څرنګوالی راښيي.  يوازې دومره راته وايي چې دغه څيز څه ډول دی، يانې نومونه نه کوي. دا نه راته وايي، چې نوموړی انسان دی، حيوان دی، بوټی دی، تيږه ده…  يوازې د نوموړو څيزونو څرنګوالی راته بيانوي يا څه ډول والی يې راښيي لکه: ښه، بد، تور، سپين، روغ، ناروغ، غټ، ووړ، ښکلی…

خو قيد هغه ويی دی چې د يو څيز د پېښېدو څرنګوالی راښيي. دا څرنګوالی به يا مهال(زمان) وي، لکه: نن، پرون، اوس، بيا… يا به تون (ځای) وي، لکه: دلته، هلته، کښته، پورته، لاندې، باندې، هورې… يا به څرنګتيا وي، لکه: ناڅاپه، ناببره، هسې، همداسې، همدارنګه، په ښکاره، په پټه، ډانګ پېيلې… او يا به ټينګار کوي، لکه: چورلټ، رټ، هرومرو، حتما…

پايله دا شوه، چې که يو ويی د يو څيز يوازې څرنګوالی راوښيي، دا ستاينوم شو، خو که پورتنۍ د قید ځانګړنې ولري، بيا ستاينوم نه، بلکې قید دی.

اوس به خپلې موضوع ته راشو او دا به ووايو چې کله يو ستاينوم پر قيد اوړي؟
ستاينوم تر خپل ستايلي (موصوف) هم له مخه راتلای شي او هم وروسته، لکه: له مخه راتګ يې
ښکلې ورځ
سپين سړی
غښتلی هلک
او هغه ستاينوم چې له ستايلي وروسته راځي، يوازې په اسمي جملو کې راتلای شي، لکه:
ورځ ښکلې ده.
سړی سپين دی.
هلک غښتلی دی.
اسمي جمله هغه ده چې په هغې کې خپلواک يا اصلي فعل نه وي او يوازې پکې د کومکي فعلونو د حالت او شتون ښودلو فعلونه يا د انګليسي په اصطلاح Tobe Verbs راغلي وي، لکه: يم، وم، يې، وې يو، يئ، وئ، واست، ياست، ول، ولې… دا بېلګې يې ولولئ:
زه زده کوونکی يم.
تاسې زده کوونکي يئ/ياست.
موږ هلکان يو.
موږ تللي وو.
تاسې تللي وئ.
هغوی پرون په کابل کې وې/ ولې.

په پورته بېلګو کې په ترتيب سره يم، يئ/ياست، يو، وو، وئ، وې/ ولې مرستیال فعلونه دي. خو که وغواړو چې نومواله جمله په فعلي غجملې واړوو؛ نو د نوموړو مرستيالو فعلونو يا Tobe Verbs پر ځای به د مرستيال فعل نور ډولونه او يا اصلي فعلونه (خپلواک يا اصلي فعلونه) راوړو. لکه زه راغلم، هغه ډوډۍ خوري، ته ځې. راغلم، خوري او ځې آر کړونه يا خپلواک او اصلي فعلونه دي نو غونډله فعلي ده.

مخکې مو يادونه وکړه، چې ستاينوم تر خپل ستايلي هم له مخه راتلای شي او هم وروسته، د وروسته راتګ لپاره مو يو شرط وټاکه چې جمله بايد اسمي وي؛ خو که غونډله فعلي وه؛ نو ستاينوم پر قید اوړي، چې زموږ د ليکنې موخه هم همدا ده. دا څو بېلګې يې ولولئ:
احمد ډوډۍ ډېره راوړه.
تخته توره ښکاري.
هلک پلی راغی.
عنايت ګړندی روان دی.
په دغو ټولو بېلګو کې ستاينومونه (ډېره، توره، پلی او ګړندی) تر موصوف یا ستايلي (ډوډۍ، تخته، هلک او عنايت) وروسته راغلي؛ نو څنګه چې غونډله فعلي ده، ستاينومونه پر قيدونو اوښتي. جمله فعلي ځکه ده چې راوړل، ښکارېدل، پلی تګ او تلل اصلي فعلونه دي.

يوې بلې موضوع ته بايد څنګزن نظر وکړو، هغه دا چې قیدونه په دوه ډوله دي، اوړېدوني (ګردانېدونکي) او ناوړېدوني(نه ګردانېدونکي)

ناوړېدوني قیدونه اصلي قیدونه دي، يانې خپلواک او اصلي دي، چې د نوږي (جنس)، ګڼه (شمېر) او پېر(حالت، دوران) لپاره نه اوړي. د قید په تعريف کې راوړل شوي ټولې يې بېلګې دي.

و اوړېدوني قیدونه، څيزنومونه او هماغه ستاينومونه دي چې په فعلي جمله کې په قيدونو اوړي. او د جنس، ګڼې او حالت لپاره اوړي.
د جنس لپاره لکه:
ګړندی هلک- ګړندۍ نجلۍ
د ګڼې لپاره:
ګړندی هلک- ګړندي هلکان
د حالت لپاره:
د ګړندي هلک، د ګړندۍ نجلۍ، د ګړنديو هلکانو

پايله

ستاينوم هغه مهال پر قید اوړي چې له ستايلي وروسته راشي او په فعلي جمله کې کارول شوی وي. په پښتو ژبه کې اصلي قیدونه ناوړېدوني (نه ګردانېدونکي) دي، خو نآر قیدونه يانې څيزنومونه او ستاينومونه، چې کله کله د قیدونو په توګه راځي، اوړېدوني (ګردانېدونکي) قیدونه دي.

اخځليک

زيار، پوهاند مجاور احمد. (۱۳۹۶ل). پښتو پښويه. کابل: دانش خپرندويه ټولنه.

]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d8%b1-%d9%82%d9%8a%d8%af-%d8%af-%d8%b5%d9%81%d8%aa-%d8%a7%da%93%d9%88%d9%84/feed/ 0
ژبنۍ سپما او اقتصاد/ پوهندوی شاه محمود کډوال http://www.afghansabawoon.com/%d8%a7%d8%af%d8%a8/%da%98%d8%a8%d9%86%db%8d-%d8%b3%d9%be%d9%85%d8%a7-%d8%a7%d9%88-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d8%af%d9%88%db%8c-%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%ad%d9%85%d9%88%d8%af-%da%a9/ http://www.afghansabawoon.com/%d8%a7%d8%af%d8%a8/%da%98%d8%a8%d9%86%db%8d-%d8%b3%d9%be%d9%85%d8%a7-%d8%a7%d9%88-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d8%af%d9%88%db%8c-%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%ad%d9%85%d9%88%d8%af-%da%a9/#respond Mon, 23 Sep 2019 09:49:02 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=5294 د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی، لغمان پوهنتون لنډیز: ژبه او وینا هغه وګړنی فعالیت دی چې انرژي لګوي، لګښت پرې راځي، نو بویه چې د کارونې لپاره يې اقتصادي اړخ ته پام وشي. ژبنی لنډون او په لږو الفاظو او وييونو کې د ډېرې معنا لېږد، د ژبنۍ سپما لامل ګرځي. که یوخوا د ژبې […]]]>

د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی، لغمان پوهنتون

لنډیز: ژبه او وینا هغه وګړنی فعالیت دی چې انرژي لګوي، لګښت پرې راځي، نو بویه چې د کارونې لپاره يې اقتصادي اړخ ته پام وشي. ژبنی لنډون او په لږو الفاظو او وييونو کې د ډېرې معنا لېږد، د ژبنۍ سپما لامل ګرځي. که یوخوا د ژبې ژوندۍ بڼې ؛ ګړېدنګ او وینا کې د لنډون او سپما آر ته پام په کار دی، بل خوا په مړه او ليکنۍ ژبه کې هم دې آر ته پام په کار دی چې ګټه وشي. ژبنۍ سپما او د الفاظو او وييونو پر ځای کارونه ویناوال، لیکوال، اورېدونکي او لوستونکي ته ګټه اړوي. وخت، انرژي، کار او فعالیت يې بېځایه نه لګېږي.

دا ليکنه په ژبه کې سپما او اقتصادي ارزښت څيړي، ځکه دا د یوې ژبې د پرمختګ لپاره مهم دی. د دې ليکنې په ترڅ کې پر ژبنۍ سپما او اقتصاد د پوهېدنې په موخه، عملي او تطبیقي بېلګې وړاندې شوې دي.

د پرمختللو ژبو د پرمختګ یو لامل همدا دی چې ویونکي او لیکوال يې سپما او اقتصادي اړخ ته پام کوي او د وروسته پاتيو ژبو هغه یې نه کوي. موږ په پښتو او نورو ژبو کې هم همدغه ستونزه لرو چې سپما ته ډېر پام نه کېږي. د دې څېړنې موخه د همدې ستونزې د هواري لپاره لار موندل دي.

سپما او اقتصاد د ژبې په پرمختګ کې هم هغومره ونډه لري، لکه څومره يې چې د نورو ټولنیزو ښکارندو په پرمختګ کې لري. موږ که غواړو، یو ارزښتمن څیز په ارزانه او وړ بیه ترلاسه کړو، همداسې په کار ده، په لنډه وینا او لیک کې وړ او ډېره معنا او مفهوم ولېږدوو. که څه هم په بشري ژوند کې اقتصادي پرمختګ پر ژبه هم اغېز کوي، خو ښه ده، له پرمختللیو ژبو نه دغه ځانګړنه واخلو او په خپله ژبه کې يې عملي او تطبیق کړو.

د دې څېړنې ډول کتابتوني او د څېړنې میتود يې تشريحي ـ توصیفي دی.

سریزه: د ژبې د پرمختګ لپاره يو مهم اړخ د هغې اقتصادي جوړښت او له ټولنیز پرمختیايي بهیر سره د هغې لاس په لاس کېدل دي. که څه هم ژبه د ټولنیز بدلون د قوانینو تابع ده، په دې معنا، کله چې د ژوند بېلابېل اړخونه پرمختګ او بدلون مومي، ژبه هم ورسره پرمختګ او بدلون کوي، خو بیاهم دا د ليکوالو او ژبپوهانو کار دی چې ژبنی بدلون او پرمختګ په يوه علمي لاره سم کړي. په اسانه او لنډه پوهېدنه کې ګټه او سپما ده، خو دا ګټه په دې معنا نه ده چې ژبه دې داسې لنډه او تنګه شي چې معنا زیانمنه کړي. د معنا د لېږد لپاره وړ وييونه، نښې او غونډلې کارول د ژبنۍ سپما غوښتنه ده.

کلیدي نومونې: ژبه، وینا، لیک، سپما، لنډون، اقتصاد.

ارزښت : ژبنۍ سپما او د ژبې اقتصادي اړخ ته پام کول، د اوسنۍ پرمختللې نړۍ او ژوند غوښتنه ده. اوس په ګړنۍ او ليکنۍ ژبه کې له داسې نښو او لنډون څخه کار اخیستل کېږي چې يوخوا سپما ته پام کېږي، بل خوا پوهېدنه په وړ ډول ترسره کېږي. د دې ترڅنګ د داسې ژبو په زده کړه کې هم اسانتیا راځي چې پوهونه او راپوهونه يې لنډه وي.

موخه : موږ هم ژبه کاروو او په داسې ژبو غږیږو چې د نړۍ په ژوندیو ژبو کې شمېرل کېږي، خو پرمختللې نه دي. له دې کبله په کار ده، د نړۍ د پرمختللو ژبو د پرمختګ پر لاملونو ځان پوه کړو او له هغې کار واخلو چې زموږ ژبه هم پرمختګ وکړي. ژبنۍ سپما او د ژبې اقتصادي اړخ ته پام د دې ليکنې موخه ده.

مواد او میتود : د دې ليکنې او څېړنې لپاره له باوري سرچينو ګټنه شوې ده. په دې برخه کې له څيړونکي سره شته آثار کتل شوي چې لوستونکو ته غوره مواد چمتو شي. د دې څېړنې ډول کتابتوني او میتود يې تشریحي ـ توصیفي دی.

پوښتنې : 

۱ ـ په ژبه کې سپما کوم ارزښت او ګټه لري؟

۲ ـ په ژبه کې څنګه سپما وکړو؟

د وګړو او بشري ټولنې له پيداپښت راهیسې دا فکر شته چې څرنګه د ژوند په ټولو اړخونو کې سپما وشي او داسې ژوند وکړي چې په هغه کې د ګټې او لګښت ترمنځ انډول وي. سپما او اقتصاد د ژوند دومره مهم اړخ دی چې په الهي لارښوونو کې هم ځای ورکړل شوی دی. الله ج په قران پاک کې موږ ته داسې لارښوونه کوي : ”… کلوا واشربوا و لاتسرفوا… “ ( قرانکریم ).

ژباړه : وخورئ او وڅښئ، خو اسراف مه کوئ !

په ژوند کې له سپما او اقتصاد نه موخه دا ده چې وګړي خپل لګښتونه داسې وکړي چې له ګټې يې ډېر نه وي او داسې هم نه چې له ډېرې ګټې سره لګښتونه هم ډېر شي. ډېره ګټه او لږ لګښتونه هغه هم ګټور ؛ ګټه ده. د دې موخه دا هم نه ده چې سړی دومره سپما وکړي چې شته شونتیاوې او زیرمه د خپل ژوند د پايښت لپاره ونه کاروي.

ژبه د پوهونې هغه وسیله ده چې له سپما او اقتصاد سره اړخ لګوي. که د بېلابېلو وګړو ټولنیز پرمختیايي ژوند تر کتنې لاندې نیسو، له اقتصادي پرمختګ سره يې ژبو هم ځان سم کړی او ژوند يې پايښت موندلی، که نه له منځه تللې دي. که د ټولنو ادبي پنځونې وګورو، پخوا رومان دود وو، هغه وخت چې د وګړو د ژوند رنګ بدل وو، بوختیاوو يې له اوس سره توپير درلود، ځکه نو ليکوال د رومان ليکلو لپاره وخت درلود او لوستونکي يې د لوستو لپاره. ادبي اثارو د ټولنیز ژوند له پرمختیايي بهیر سره يوځای خپله بڼه او منځپانګه اړوله، له اوږدو ليکنو وروسته، يو څه را لنډې ادبي ليکنې رامنځته شوې، لکه ناول او بیا لنډه کیسه او…. په دې ټولو اوښتنو او پرمختیاوو کې اقتصاد او سپما خپله ونډه درلوده، له وګړو سره د ګټې او زیان تر شا اقتصادي فکر وو.

د پوهې د پراختیا سره وګړي سوکه سوکه په دې هم پوهېدل چې په دماغي، اروايي او ذهني فعالیتونو کې هم سپما وکړي او پر هغه څه فکر وکړي چې ګټه لري. تر ډېره په عمل باندې تمرکز وشو او له داسې فکرونو ډډه وشوه چې عملي بڼه ونه لري. په فکر او عمل دواړو کې بیاهم د ګټې، سپما، زیان او په ټوله کې اقتصاد مهم اړخ وو.

ژبه او وینا د یوه مغزي او عصبي فعالیت زېږنده ده. په ژبه، وینا او مغزي فعالیتونو هم د وګړو ځواک او انرژي لګېږي، له مغزي فعالیت نه وروسته د ساييزو او غږیزو غړو فعالیت هم انرژي خوري، له دې کبله د دې انرژۍ لګول ښايي ګټور وي. اوس چې ژبه او وینا انرژي لګوي، ځکه نو د انرژۍ د لګښت ګټورتیا ته پام په کار دی، همدا لامل دی چې په بشري تاریخ کې پوهو وګړو خبرې لږې، خو ګټورې کړې دي. ډېرې او بې ګټې خبرې د ناپوهانو کار ګڼل شوی دی.

د هرې ژبې ویونکي په روږدي او طبیعي ډول د ګړېدنګ پر وخت سپما او اقتصاد ته پام کوي، لکه یو پوښتي چې پلانی راغلی دی ؟ بل یواځې د (هو) په وسیله ځواب ورکوي او غونډله بیا نه وايي چې (هو، پلانی راغلی دی)، ځکه ځوابوونکی پوهېږي چې د (هو) په وسیله پوهونه ترسره کېږي، نو ( پلانی راغلی دی ) ته اړتیا نه شته چې همدغې ته ژبنۍ سپما او اقتصاد وایو. په دې اړه بله بېلګه داهم کېدای شي چې یو وخت مو (د کابل پوهنتون ) وایه او لیکه، خو اوس ( کابل پوهنتون ) وایو او لیکو چې د تولوييکي (د) په غورځولو سره مو سپما کړې ده.

ليک چې د ژبې او وینا د لېږد او خونديتوب يوه وسیله ده، که د ژبې په ژوندۍ، وييزه او ګړنۍ بڼه کې يې ګټورتیا ته پام ونه شي او بې ګټې فکرونه د لیک له لارې خوندي شي، نو یوخوا به په خپله د لیکوال فکري ـ بدني انرژي او ځواک بې ګټې لګېدلی وي، بل خوا د اورېدونکي او لوستونکي. د لیک په ژبه کې د یوه توري یا ويي بې ګټې کارونګ ټولنیز او ځاني زیان رسولای شي. د بېلګې په توګه، د ښوونځيو په يو کتاب کې يو بې ګټې ويی، په لکونو او ميلیونو شمېرل کېږي، ځکه دا کتابونه لکونه او میلیونونه وي. همدې يو بې ګټې ويي لیکوال، لوستونکي، ښوونکي، سمونګر، تخنيکي کارکوونکو، ماشینونو، برېښنا، کاغذ او… په داسې بې ګټې کار بوخت کړل چې اقتصادي لګښت يې شته، خو ګټه نه لري او زیان يې راواړوه.

د وخت ګټورتیا او ژبنۍ سپما ته د پام له کبله هر ځای د غونډو او ناستو په بهیر کې له ويناوالو غوښتنه کېږي چې لنډ او ګټور وګړېږي، نه ځان وکړوي او نه اورېدونکي. بیاهم که ګټورې خبرې اوږدې وي، باک یې نه شته، وګړي او اورېدونکي يې د ګټې لپاره اوري.

په اوسني ژوند کې د ژبنۍ سپما او اقتصاد بېلګې ډېرې دي. که پرمختللې ژبې وګورو، ډېر لنډېزونه يې د دې لپاره دي چې ژبنۍ سپما وکړي او وخت، انرژي او… بې ګټې نه شي. په انګریزي ژبه کې د دې پرځای چې ووايي او وليکي (British Broadcasting Corporation) چې يوخوا د لوستونکي او ویناوال ډېر ځواک او انرژي لګوي، بل خوا د اورېدونکي، همدارنګه د ليکوالۍ په بهیر کې د قلم رنګ، کاغذ، د ټايپېست انرژي او وخت، د کمپيوټر فعالیت، برېښنا او… به ډېر لګوي، خو چې لنډ شي او (B.B.C ) وویل او ولیکل شي، نو پوهونه ترسره کېږي او لګښت يې لږ دی. (Hornby, 2010)

ژبنی پرمختګ، ښېګڼې، لنډون او سپما د هغې د ويونکو په پرمختګ پورې تړلي دي. د انګریزانو او نورو پرمختللیو وګړو او ټولنو د ژوند پرمختګ د هغوی پر ژبو هم اغېز کړی دی. د وروسته پاتېو ټولنو او وګړو د ژوند شاتګ يې په ژبه کې هم ښکاري، لکه موږ.

پوښتنه دا ده چې څنګه کولای شو، لکه انګریزي په ګړنۍ او لیکنۍ پښتو ژبه کې لنډیزونه وکاروو چې ګټه وکړو، لګښت مو را لږ او پوهونه بشپړه او سمه وشي ؟

که په لیک کې لنډیزونه کاروو، ستونزه پکې نه لیدل کېږي، که ستره محکمه ( س. م ) یا د لوړو زده کړو وزارت ( ل. ز. و ) ولیکو، لیکلای یې شو، خو ویلو کې یې کړکیچ او ستونزه ده. معنا دا چې زموږ د تورو په نومونو کې ستونزه ده. موږ باید د سترې محکمې لنډیز ( سین، میم ) ووایو او د لوړو زده کړو وزارت لنډیز ( لام، زې، واو ).

که د انګریزۍ لڼدیزونه په ژبه کې کاروو، نو داسې ستونزه نه پېښوي، لکه د پښتو، دري او عربۍ، ځکه هلته د تورو نومونه زموږ په څېر ستونزه نه لري. موږ افغان ملي اردو ( ا. م. ا ) باید د وینا په بهیر کې (الف، میم، الف) ووایو چې وینا ټکنۍ کوي، خو انګریزان چې A.N.A ( ای، این، ای ) وايي، وینا نه ټکنۍ کوي. د دې ستونزې حل به همدا وي چې موږ د تورو نومونه واړوو.

د ژبنۍ سپما او اقتصادي اړخ په اړه د ليکوالۍ نږدې ټولو آثارو په بېلابېلو بڼو د وینا او ليکنې لنډون د لیکنې ښېګڼه ګڼلې ده :”د ایجاز رعایت په دې معنا چې پراخ مفاهیم او معناوې په لږو الفاظو کې ځای پر ځای شي.“ ( جعفري، ۱۳۸۵).

موږ وړاندې وویل چې لومړی خو په ذهني او فکري فعالیت کې هم سپما او ګټورتیا ته پام په کار دی، ځکه هلته هم ځواک لګېږي، خو بیاهم که ګټور مفاهیم او معنا ډېره او پراخه وه، لیکوال ته بویه چې د لیکوالۍ په بهیر کې خپل ذهني مواد سره وشاربي، وشني او ګټور يې ولیکي، په دې ډول به سپما او ګټه وشي. د دې پرځای چې وليکي (مينه او محبت) يواځې يو دې وټاکي، هغه چې د لیک ژبه يې غوښتنه کوي چې ګړنۍ او ليکنۍ سپما وشي.

د ژبنۍ سپما په اړه مجاور احمد زیار ليکي :٬٬ دا معنا چې تر وسې وسې او وروستني بریده په لږو وييونو کې ډېره معنا او مطلب ځای شي، بې له دې چې ابهام او ګونګوالی پېښ شي، یوه خبره چې په یوه جمله کې راتلای شي، دوو ته باید ونه رسېږي او یوه جمله چې له پنځو توکو څخه جوړېدای شي، په کار نه دي، اتو یا لسو توکو ته ورسي. البته په ادبي او هنري ډګر کې د یوه مطلب څو څو رازه څرګندول له سپما څخه سرغړاوی نه ګڼل کېږي، هغه هم په دې شرط چې نوې نوې معنوي او بدیعي رنګارنګۍ منځ ته راوړي، د چا خبره تکرار حسن اوسي، نه دا چې تشه لفاظي بڼه ولري. له بده مرغه زموږ ډېر ليکوال د ډېر پخواني ختیز دود تر اغېز لاندې د هممانیزو وییو او جملو بیا بیا کارول د خپل ليکني سبک ستر ټوک ګڼي. سپما په کړاوړون ( فعلي ګردان ) کې هم ډېره پاموړ بلل کېږي او هغه دا چې له بېلابېلو ګړدودي ځېلونو يې هماغه لنډه دا امرل کېږي، لکه : د ( پوه شوم ) پر ځای ( وپوهېدم ) یا د ( ډوډۍ وخوړلې شوه ) پر ځای ( ډوډۍ وخوړل شوه ). په وييغونډونو، لکه : (کابل پوهنتون)، (د کابل پوهنتون)، (کابل ښار)، (د کابل ښار) پر وړاندې. په نويزونو کې، لکه : (رسنۍ) د (خبري یا خپرندویه رسنۍ) پر وړاندې“ (زیار، ۱۳۸۶).

حضرت تهانوي (رح) د لیکنو د لنډون، ګټورتیا، سپما او اقتصادي اړخ ته په پام سره وايي :”… بې له اړتیا هيڅکله خبره نه اوږدوم“ (همت، ۱۳۸۵).

د ژبنۍ سپما په اړه د (لیکوالۍ هنر) لیکوال يوځای د ښې لیکنې ځانګړتیاوو کې ليکي :” چې د مطالبو په بیان او افاده کې له لنډیز څخه کار واخیستل شي“ (هاشمي، ۱۳۹۵ ).

”ننني وګړي ډېر وخت نه لري، لیکوال ته په کار دي چې د موضوع اړوند مطالب سره راټول او په موزونه بڼه يې لوستونکو ته وړاندې کړي. که چیرته موږ د موضوع اړوند بېځایه مقدمې او اضافي خبرې ځای پر ځای کړو، نه یواځې دا چې خپل او د بل وخت به مو ضایع کړی وي، بلکې اقتصادي زیان به مو هم ځان ته اړولی وي“ ( همکار، ۱۳۹۵ ).

ګل پاچا الفت په (لیکوالي) آثر کې د ژبنۍ سپما په اړه ليکي :” ضبط څخه مقصد دا دی چې په کلام کې زیاتې او بې ضرورته برخې نه وي“ ( الفت، ۱۳۳۹ ).

په همدې ډول نورو لیکوالو هم د ژبنۍ سپما په اړه څرګندونې کړې دي. محمد اقا شیرزاد لیکي :” د يوې موضوع په لیکلو کې باید اعتدال وساتل شي، نه ليکنه دومره وغځېږي چې اضافي خبرو ته لار پرانیستل شي او نه دومره لنډه شي چې مطلب پکې ورک شي“ ( شېرزاد، ۱۳۹۵ ).

په لیک کې د سپما لپاره یوه غوره لار د ليکنښو رامنځته کول او د هغوی پر ځای کارونګ دی. ليکنښې د لیکنې په بهیر کې ډېره اسانتیا او سپما رامنځته کوي. د بېلګې په توګه لورښود نښه ( −< ) چې د یوه ويي یا نوم تدریجي په لاس راتلو لپاره کارېږي، لکه لمپاکا −< لمګان −< لمغان −< لغمان ( افغان، ۱۳۹۵ ).

لورښود نښه بیا بل ځای داسې اسانتیا او سپما رامنځته کوي، لکه د یوه متن په منځ کې د یوه ويي یا وييغونډ ترڅنګ داسې راشي( −< ) موخه يې دا ده چې دغه ويی یا وييغونډ د ځانګړي سرلیک لاندې په راتلونکي کې څېړل کېږي. که په دې بڼه ( >− ) راشي، موخه يې دا ده چې دا موضوع، ويی یا وييغونډ مخکې څېړل شوی دی. که موږ دغسې نښې د لارښوونې لپاره وکاروو، نو ګټوره اسانتیا او سپما مو رامنځته کړه او که د دې نښو پرځای د دې نښو موخه په وييونو لیکو، نو ډېر ځای نیسي او اقتصادي زیان رااړوي.

پايله: د ژبې د پرمختګ لپاره سپما او اقتصاد بنسټیز اړخ دی. اقتصاد چې د اوسنۍ پرمختللې نړۍ ، ټولنې او وګړو لپاره څومره مهم دی، د ژبې لپاره هم مهم دی. په دې معنا چې په ژبني پوهاوي کې هم اقتصاد او سپما ته هاغسې پام په کار دی، لکه د ژوند په نورو اړخونو کې چې کېږي. په طبیعي ډول دا چار د ژبې د ويونکو له لوري ترسره کېږي چې په وییونو او غونډلو کې لویدنې يې يوه بېلګه ده، خو دغه موضوع یو پوهنیز ژبنی ارزښت دی چې څانګوال يې باید څانګیز او د ژبنیو څېړنو او کارونګ برخه وګرځوي.

مناقشه: د ژبنۍ سپما او اقتصادي اړخ په اړه د لیکوالۍ او ګرامر بېلابېلو څېړونکو لیکنې کړي او ټول پر دې متفق دي چې ( په لږو کلمو او جملو کې ډېره معنا لېږدول د ښې ليکنې ځانګړنې دي). دا لیکنه په ځانګړې بڼه د یادو څېړنو تداوم دی چې نوې او دغې موضوع ته ځانګړې شوې ده.

وړاندیزونه: زموږ په ژوند کې سپما او اقتصاد دومره پرمختګ کړی نه دی، ځکه نو په ګړنۍ او ليکنۍ ژبه کې هم دې اړخ ته ډېر پام نه کوو، خو دا د ژبې د پرمختګ لپاره یو مهم اړخ دی چې پام غواړي. لیکوالو ته په کار ده چې د ژبې سپمايي او اقتصادي اړخ ته په پام، په بېلابېلو علومو کې داسې ليکنۍ بیلګې وړاندې کړي چې نور ترې ګټه واخلي او هغه په خپلو لیکنو کې عملي کړي.

اخځونه:

۱ ـ  قرانکریم، ۸ پاره، سوره الاعراف، ۳۱ ايات. پېښور: تاج کمپني. ۲۱۳ مخ

۲ ـ افغان، شازیه. (۱۳۹۵ش). څېړنه. کابل : انتشارات نویسا. ۱۱۹ مخ

۳ ـ  الفت، ګل پاچا. (۱۳۳۹ش). ليکوالي. کابل : پښتو ټولنه. ۳۸ مخ

۴ ـ جعفري، محمود. (۱۳۸۵ش). راهنمای نویسندګی. کابل : بنګاه انتشارات میوند.  ص ۴۲

۵ ـ زیار، مجاوراحمد. ( ۱۳۸۶ ل ). لیکلارښود ( يوه پښتو ـ کره پښتو )، پېښور : دانش خپرندویه ټولنه. ۲۰ مخ

۶ ـ  شېرزاد، محمد آقا. ( ۱۳۹۵ش). ليکوالي. کابل : جهان دانش خپرندویه ټولنه. ۱۷۷ مخ

۷ ـ هاشمي، محی الدین. (۱۳۹۵ش). د لیکوالۍ هنر. ننګرهار : میهن خپرندویه ټولنه. ۸ مخ

۸ ـ همت، عبدالمالک. (۱۳۸۵ش). د مقالې ليکلو اصول او د مطالعې او څېړنې لارښود (ژباړه او راټولونه ). کوټه : صحاف نشراتي موسسه. ۲۰۵ مخ

۹ ـ همکار، محمد ابراهیم. (۱۳۹۵ش). ليکوالي. ننګرهار: مومند خپرندویه تولنه. ۱۰۰ مخ

  ۱۰. Hornby, A.S. (2010). Oxford Advanced Learner’s Dictionary.( 7 ed). Oxford: Oxford University Press. p 117

Lingual budgetary and economy

Assistant Professor, Shah Mahmoud Kadwal

Pashto department, literature and social science faculty, Laghman University

Abstract: Language and discourse are the most important activities that lay out energy; they have to be compensated, so that they should consider the economic aspects of use. Language shortcuts and a lot of meaning in small words and spoken form of the language considerate the spoken form of  language to be live, description, and speeches, it is also used in the dead and lasting language to focus on benefiting. Works around language  and vocabulary, must be saving and economic rolls in both spoken and written language to save time and energy of speakers, writers, listeners and readers.

]]>
http://www.afghansabawoon.com/%d8%a7%d8%af%d8%a8/%da%98%d8%a8%d9%86%db%8d-%d8%b3%d9%be%d9%85%d8%a7-%d8%a7%d9%88-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d8%af%d9%88%db%8c-%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%ad%d9%85%d9%88%d8%af-%da%a9/feed/ 0
ناسم ویونه څنګه پیژنو؟ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%86%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d9%88%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87-%da%85%d9%86%da%ab%d9%87-%d9%be%db%8c%da%98%d9%86%d9%88%d8%9f/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%86%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d9%88%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87-%da%85%d9%86%da%ab%d9%87-%d9%be%db%8c%da%98%d9%86%d9%88%d8%9f/#respond Tue, 27 Aug 2019 15:34:00 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=4949 ډاکترماخان میږی شینواری / زه پوهیږم، چې زما لیکنې زموږ د ټولودرنو لیکوالانوسره په مخامخوالي کې دي، خو زه د دې  روښانولوله پاره اړیین ګڼم، چې دا خپل اند له تاسوسره ګډ کړم. بیا هم که دا د داسې څه لیکونکي ما باوري کړي، خو دا هم یوه ښوونه ده اوزما زده کړه. زه تاسوته […]]]>

ډاکترماخان میږی شینواری /

زه پوهیږم، چې زما لیکنې زموږ د ټولودرنو لیکوالانوسره په مخامخوالي کې دي، خو زه د دې  روښانولوله پاره اړیین ګڼم، چې دا خپل اند له تاسوسره ګډ کړم.

بیا هم که دا د داسې څه لیکونکي ما باوري کړي، خو دا هم یوه ښوونه ده اوزما زده کړه.

زه تاسوته لوړه کوم، چې زما لیکنې نه د چا د مخامخوالي له امله دي، نه  یاغي یم اونه یې خوي لرم اونه د ځانښوونې له امله دي. زما لیکنې یواځې اویواځې د لا نورو روښانه ونو له امله دي.

زه د خپلومشرانو په ځانګړې توګه د ژبپوهانومشرانو ډېردرناوی ځکه کوم او لرم، چې همدا دوي دي، چې دا پښتو یې را ژوندۍ کړۍ، ژوندۍ ساتلې او ژوندۍ به یې ساتي. دا د دوي برکت دۍ  اود هلوځلولاسته راوړنه ده، چې اوس دا ژبه د ورکیدو کندې ته نه شي لویدلی.

تر اوسه مې چې د تاند په درنه خپرونه کې څه خپاره شو،هغه زموږ د ناسمونونو له امله وو، هیله ده، چې په دې لار کې به زما لیکنې داسې لږ څه دې ناسمونونو ته ستاسو پام را اړولې وې.

په یوه پوهنه کې چې یوڅوک څومره ورننوځي، پوهیږي، چې څومره نه پوهیږي. دا ما هم حس کړه. په دې پوهیږم، چې ژبه څومره ستونځمنه ده، خو چې خپله په یو څه کار وکړې هلته د داسې یوبل څه سره مخامخ کیږي، چې په هغې هم باید کاروشي.

زه پوهیږم، چې په ډېرو موضوعاتو به ډېرو ژبپوهانوکارکړی وي، خودا چې زه نه پوهیږم، زه ملامت یم او دا چې زه هم بیا څه په لیکم، نو دا بیا سمکارځکه بولم، چې ګورو په یوه موضوع په سلګونه که نه لسګونه کسان کار کوي اودا هم بډاینه ده.

ناسم ویونه څنګه پیژنو؟

دا کار په پیداېښټي پوهنو کې لږساده ده، چې په ناسم څه وپوهیږو، دا په ژبه کې داسې لږڅه ستونځمن کار دۍ، خوسره له دې هم په ژبه کې د ژبلار په بنسټ لارې شته.

لومړی: داسې ویونه، چې د پیداېښت په اوږدو کې یې د پیداېښتې لارو سره سم لرو، بیا کله کله زموږ ځنې لیکونکي د خپل خیال په بنست د هغو له ډلې ځنې ویونه راباسي او په بل ډولیې نوموي.

لکه موږ اوتاسې په ګڼونو کې د لرلې لار څخه په څنګ کیږولکه چې دېرش سلمې ته دېرش سلنه وایواودا پخپله بې لارېده.

دویم:

یوکره پيژند لردوکی وي د بل په ځای ايښوونه ناسمه راځي:

که د یوه څه له پاره په پیداېښتي توکه په نامه نه پوهیږو، لکه د مایع له پاره، نود خپلې ناپوهۍ په بنسټ بیا د دې له پار یود بل څه له پار ټاکلی کره پیژند لرونکی نوم یا وی ټاکو، چې دا بیا هرومروناسم باید وي، لکه د مایع له پاره چې انډول پښتویې بهیدونکی دۍ،اوبلن وایو.

اویا موږ کچه، چې ځانګړی پیژند لري ، بې ځایه اوبې له کومې ژبلارې د هوارې، معیار او نوروله پاره کاروو، چې دا ټول هم پوره ټاکلي پیژندونه  لري. دا پردي ویونه دي.

نوپه داسې ویونو،چې انډول نوورته په پښتونه روڅه وکړو؟

دې ډول ویونو ته همهغه د د باندنې ژبې وی کاروو، که عربيوي،خونوره هم ښه.

دریم:

ځنې په پښتو نه لرلي نومونه بیا د خوي له مخې نوموو:

ځنې څه یا د شیانو نومونه،چې موږپه پښتوکېنه لرویا نه لروده، هغه د هغه څه له خوي څخه پیژنو، اود خويله مخېنوموو، د بیلګې په توګه هغه ځای چې موږ هلته لمونځوکوو، لمنځتون بللی شو یا په هغه ځای کې مړي خښیږي مړستون بللی شو،خو تاسونه راته برګیږي،نووبهوایم، چې روتون مورعنځۍ، رغنتون اوهمداسې ناروغتونبللی وی، خوي سره به سم نومول شوی وی.

موږخپله غوښتنه څنګه ښوولی شو،چې سمه ده؟

— دا د غوښتنې ښوونه نه ده، چې دا ګوندې دې اوهغوعلماوو لیکلي اوویلي، نوسمه ده.

—- یا دا چې له دې ستونځوسره مخامخ یو، نو باید دا لار وټاکو.

راځم د دې ،، ۍ،، غبرګونې ؟ یا پنځمې ،، ئ،، ته

زه دلته د دې له پاره یوه لنډه یادونه کوم اوبیرته تاسو درانه همهغې خپلې پخوانۍ لیکنې ته رابولم، چې ویې ګورۍ، هلته داسې نورد ویلوڅه نه دي پاتې شوي اوزما دلایل هم په سم اندیزدلیل ژبلارې نه دي رد شوي.

زه یوه بیلګه راوړم:

زه یواځې دې ته ګوته نیسم، چې په رښتیا دا د عربو د ګوډي الف ،، ئ ،،، چې موږ هم ورته په ،، مسئولیت،، کې اړ یو او زموږ د ناسم لیکنډول یا – دود  مسئوله ده، مسئولیت د همغومسئولوپه غاړه واچوو اونوره یې همغه یواځې ،،مسئولیت،، ته پرېږدو.

یوه یادونه دې وي اوهغه دا چې دا د ،، مسئولیت،، ،،ئ،، د دریم ډېر ګړو کړ له پاره تل همداسې سمه نا سمه لیکل کیږي.

هغه دلایل، چې زما د لیکنې مخامخ لیکل شوي، زه ورته په لاندې توګه ګوته نیسم:

— دا چې  زموږ مشرانوداسې لیکلي یا هغسې، نو دا له دې امله سم دي اوسم باید وي. دا د یوې غوښتنې د ښوونې د لیل نه شي کیدی.

موږد خپلومشرانوپوهانو په پوهه نوې زده کړې کوو اود ژبسمون له پاره په  دې زده کړو ودان نوي سمونونه ورزیاتوو. دا د پیداېښت پیداېښتي خوي دۍ، دا په دې مانا چې که زموږراتلونکي له موږڅخه پوره په هر څه کې د مخه نه شي، نو دا به بیا زموږ ملامتیا وي..

نیسو، چې د ،، ئ،، لیکل اړیین دي، نو پوښتنه به بیا دا وي، چې دا نو بیا ولې د نورو ییګانو له پاره باوري نه وي. په دې هکله ما په خپله لیکنه کې یو لښتکی په توګه هم لیکلي، چې دې نورییګانوسره دې ڼو څه وشي. یوه لار( قانون) چې تولیزنه وي، هغه باورنه لري.

د شمیرپوهنې لار د ژبې لارې څخه هم نه شي بیلیدلی،هلته لارده، چې یوه لار د یوه ګڼ له پاره باوري وي او د یوه بل پسې ګڼ له پاره باوري شي، نو هغه  لار بیا د ټولوګڼونوله پاره باوري ده.

زه د سترو او غوره لیکوالانوپه لیکنوکې دا ګورم او زورېږم، چې په هکله یې څه لیکم، خو په کلکه په دې اند یم، چې یا ،، ئ ،، نه شته او یا د نوروییګانو او اوازونوله پاره هم باید ییګانې پیدا شي.

یوه لار ( قانون) په هغه وخت کې باوري دۍ، چې ټولیز وي.

ییګانې څلور اوبڼې بدلې: دا د ژبپوهنې لار نه ده، چې بڼې دې بدلې وي او یې دې همغه وي. دلته دې هم بیا د نوروییګان له پاره همغه یې خو بدله بڼه پیدا شي.

همداسې ده.،،  چې ،، د غلامۍ کړۍ ماته کړۍ،،.  ځکه چې:

لومړی: په پورته روښانونه کې خوستونځه په ،، ۍ، ئ ،، کې نه ده. ستونځه خو ک  کې ده. په لوموړۍ کړۍ کې ک باید یوزورکی ولري یا لومړۍ کړۍ دوه سیلبې لري یعنې یوه سیلبې یې  ک – او بله یې –ړۍ ده او دا دوهمه کړۍ یوه سیلبي ده.

همداسې ده. ،،  چې (د غلامۍ کړۍ ماته کړۍ).  ،، که نه نو دا ورته ستونځې د نورو یی ګانوسره هم لرو.

 د  بیلګې په توګه دې لاندې غوڼډالې ته ستاسوپام راګرځوم:

غلامې دا دلته  ولې دا وړې خورې ورې  د ډوډۍ ټوټې هلته وړې او خورې ( غونډاله که ښکلې نه وي، نو بخښنه دې وي).

دلته هم لومړۍ وړې، خورې دوه سیبلبي دي یعنې ،، و – ، – ړې،، او ،،خو –  – رې،، اودا دوهمې یوسیلبي دي، دا په دې مانا، چې د کړۍ او کړۍ سره له هرې لورې یو ډول دي.

 بلې لورې په دې غونډاله کې نوم، ستایننوم-، پوښتنه – او کړ شته، نودې ټولوسره به څه کوو اوهمداسې په دې نورو ییګانو کې هم.

بله بیلګه به هم راوړو:

،،تلل ( له یوه ځای څخه وبل ځای ته،، او،،تلل (د څومره والي جوتول)،، همداسې ،، تلنه،، او ،،تلنه،،.

غلامې هلته ستا تلنه ( له یوځاي څخه بل ځای ته) به هرومروستا د بار تلنه( چې  څومره دروند دۍ) ځان پسې لري.

د دې له پاره هم باید یوه لار ومیندل شي.

یوڅونورېبیلګې هم؛

— غلامه لري لري: غلامې پسونه حلال کړي او د پسونو  ډېر لري لري.

— ته له دې ځایه لرې ( ل –  رې، دلته نیم یا داسې لږ پروت زورکی دۍ) یو کور لرې( ل – رې،دلته لږ ورجګ زورکی دۍ). دلته به نو دا د لیکنې له لارې څنګه سره توپیرشي؟

دلته ګوره ان چې سیلبې هم دوه دوه دي.

بله ییلګه: دا سړی د پسه ډېرلري لري، جې غواړي خرڅ یې کړي.

له دې لاندې سره به څه کوو، که دا ناسمه لار یواځې د کړئ له پاره کوۍ:

— زموږ په  لور چې راځې، نو د لو وخت دۍ  لور دې درسره راوړه.

په دې کې خو دا لور اولور په ویلوکې هم کټمټ دي.

بله بیلکه:

په خوله یې درته وویل، چې لمرته مه ګرځه خوله کوې. یا

په خولې یې درته وویل، چې لمرته مه ګرځه خولې کوې.

موږدداسې ستونځوسره مخ یو، چې د هرې دې ډول ستوڼځو له پاره پای لرونکي تورې یا نوربدل کړو، نوبیا دې راته خیر وي.

پرته له دې:

که موږ او تاسو د نړۍ نوروژبوته هم پام وکړو، نو  دا به راته روښانه شي، چې دا په نورو ژبو کې هم نه شته چې د یوه غږلرونکي – یا بل تورې له مخې دې نوم او کړ وټاکل شي.

هیله ده، چې له ما څوک زړه بدي نه شي، دا مې موخه نه ده. وایي، چې مستې څومره وشربل شي،همغومره ډېرکوچ ورکوي.

یوه هیله له ټولو لیکوالانو څخه، چې په پیداېښت کې د خپلې خوښې په بنسټ بدلونونه دې نه راولي، دا به هرومروناسم وي.

زه ستاسو د ټولو لوستونکو د سړې سینې ډېره مننه کوم.

که دا ځان ته یوه لار وګرځوو، کومه چې ژبلار نه ده، نوبیابه د ډېروستونځوسره مخ شو.

په ژبه کې به ځانګرنې نه راولو  اودا زموږ په خوښه، بې له ژبلارې یا ژبلارې سره مخامخ.

]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%86%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d9%88%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87-%da%85%d9%86%da%ab%d9%87-%d9%be%db%8c%da%98%d9%86%d9%88%d8%9f/feed/ 0
په غږپوهنیزو څېړنو او لیکنو کې د لیندیو کارونه http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d9%87-%d8%ba%da%96%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%db%8c%d8%b2%d9%88-%da%85%db%90%da%93%d9%86%d9%88-%d8%a7%d9%88-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%86%d9%88-%da%a9%db%90-%d8%af-%d9%84%db%8c%d9%86%d8%af%db%8c%d9%88/ http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d9%87-%d8%ba%da%96%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%db%8c%d8%b2%d9%88-%da%85%db%90%da%93%d9%86%d9%88-%d8%a7%d9%88-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%86%d9%88-%da%a9%db%90-%d8%af-%d9%84%db%8c%d9%86%d8%af%db%8c%d9%88/#respond Fri, 23 Aug 2019 09:26:22 +0000 http://www.afghansabawoon.com/?p=4890 لیکوال: عصمت الله شینواری- یاداښت: د دې لیکنې ځینې برخې په انګرېزۍ ويکيپيډیا کې له (Phonetic Transcription) لیکنې څخه راژباړل شوي دي. ژبپوهنه او په تېره غږپوهنه فونیټیکي لیکنې ته په دې اړتیا لري، چې د ډېرو ژبو هغه ستونزې چې د دوی په لیکدودونو او د غږونو په برخه کې شته، د فونیټیکي لیکنې […]]]>

لیکوال: عصمت الله شینواری-

یاداښت: د دې لیکنې ځینې برخې په انګرېزۍ ويکيپيډیا کې له (Phonetic Transcription) لیکنې څخه راژباړل شوي دي.

ژبپوهنه او په تېره غږپوهنه فونیټیکي لیکنې ته په دې اړتیا لري، چې د ډېرو ژبو هغه ستونزې چې د دوی په لیکدودونو او د غږونو په برخه کې شته، د فونیټیکي لیکنې له لیارې هوارېږي. د بېلګې په ډول؛ د سر) کلمه په د پښتو په اوسني دود شوي عربي – پاړسي لیکدود کې په دوو تورو(س) او (ر) کښل کېږي؛ خو د غږونو د سم تشخیص او پېژندلو لپاره اړتیا ده، چې په هغو فونیټیکي تورو ولیکل شي، چې د فونیټيک نړیوالې ادارې له لوري د نړۍ ګرده غږونو ته ټاکل شوي دي.

[sar]

په پورته فونیټیکي لیکنه کې وینو، چې دا دوه غږه نه، بلکې درې غږه دي؛ نو دغسې ستونزو حل او د خپلې ژبې د غږونو سم کښلو لپاره فونیټیکي لیکنې ته اړتیا ده.

زموږ پښتو ژبپوهانو هم ځینې فونیمیکي الفبې جوړې کړي دي، چې زموږ د ژبې او په تېره بیا د پښتو غږپوهنې لپاره ډېرې ارزښتمنې دي؛ خو دغه الفبې یوازې د پښتنو او پښتو ژبې دننه د ګټې اخیستنې وړ دي. په پښتو کې د فونيټیکي لیکنې لپاره نړیواله فونیټیکه الفبې ځکه اړینه ده، چې له یوې خوا نړیواله فونیټیکه الفبې د نړۍ ټولو ژبو لپاره کره او سم سمبولونه او نښې ټاکلې دي، له بلې خوا د ټولو ژبو لپاره د یوه واحد او سم فونیټیک سیستم د اړتیا له مخې نړیواله فونیټیکه الفبې د ټولو ژبو واحد سیستم دی او پښتو هم باید د دغې الفبې څخه په ګټه اخیستنې سره نړیوالو ته دا اسانتیا برابروي، چې پر دغې ژبې پوه شي. په دې الفبې کې د فونیټیک نړیوالې ادارې په نړۍ کې شته ټول غږونه راټول کړي دي او هر غږ ته یې ځانګړې نښه ټاکلې ده.

خو مهمه خبره دا ده، چې زموږ ژبپوهان او غږپوهان چې کله هم فونیټیکه لیکنه کوي؛ نو د لیندیو کارونې ته پکې پام نه کوي او ټول غږونه که د مانا، وینګ، یا هم له بل لوري څېړي، یوازې یې په په دغو () ساده لیندیو کې نیسي. اړینه ده، چې هر غږ چې له کومې خوا څېړل کېږي، باید په هغه لیندۍ کې ونیول شي، چې نړیوالې فونیټیکې ادارې ورته ټاکلې ده او په دې سره د یوه واحد او نړیوال پښتو فونیټیک ښه ښکارندویي وشي. راځو او دغه لیندۍ هر یوه په خپل وار سره څېړو، چې هر لیندۍ څه وخت او کوم غږ یا کلمه پکې ونیول شي.

لومړی: […] لیندۍ

دغو لیندیو ته مربعي (څلورکونجه) لیندۍ Square Brackets وايي. په پورته ښودل شوې لیندۍ کې هغه وخت موږ یو توری یا توري نیولی شو، چې غواړو په لیندیو کې د نیول شوي توري یا تورو غږ یا غږونه د فونيټیکس له مخې وڅېړو، چې زیات تمرکز پکې د غږ پر وینګ یا تلفظ باندې وي. د بېلګې په ډول؛ موږ د <پ> د توري غږ د فونيټیکس له مخې تر څېړنې لاندې نیسو، باید داسې یې ولیکو: [p]. همدارنګه په دغو لیندیو کې بلغږونه (الوفونونه) هم لیکل کېږي، ځکه چې د یوه غږ بله بڼه څېړل پخپله د فونيټیکس موضوع ده، د بېلګې په دول؛ د [p] بلغږونه [ph] او [p˺]. د فونیټیکس له مخې څېړل په دې مانا چې د غږ د ادا کولو ډول، زېږځی، غږیز وصف او د غږ نورې فونيټیکي ځانګړنې تر څېړنې لاندې نیول کېږي. په لنډ ډول کله چې زموږ موخه د یوه غږ فونیټيکي څېړل وي او یا هم موخه مو د غږ وینګ وي؛ نو باید په دغو [] لیندیو کې ونیول شي.

دویم: /…/ لیندۍ

دغو لیندیو ته سلشونه Slashes وايي. په دغو لیندیو کې هغه وخت یو توری یا توري نیولی شو، چې غواړو په لیندیو کې د نیول شوي توري یا تورو غږ یا غږونه د فونولوجۍ (مانا او دندې) له مخې وڅېړو. د بېلګې په ډول؛ موږ د <پ> د توري غږ د فونولوجۍ یا مانا او دندې له مخې تر څېړنې لاندې نیسو، باید داسې یې ولیکو: /p/. د فونولوجۍ یا مانا او دندې له مخې څېړل په دې مانا چې یو فونیم یا غږ څه ډول په یوه ويي یا کلمه کې خپله مانا ښندي او څه ډول دنده اجرا کوي. د بېلګې په ډول؛ د /پ/ فونیم د <تور> په ویي کې د /ت/ فونیم ځای نیسي او د ټولې کلمې مانا اړوي او نوی ویی <پور> زېږي. دلته /پ/ او /ت/ بېل بېل فونیمونه دي او په کلمو کې بېله بېله مانا ښندي او یا یې هم دندې ور اړوي. په لنډ ډول کله چې زموږ موخه د یوه غږ فونولوجیکي څېړل وي یانې د مانا او دندې له مخې د غږ څېړل وي؛ نو باید په دغو /…/ لیندیو کې ونیول شي.

درېیم: <…> لیندۍ

دغو لیندیو ته زاویه یي لیندۍ Angle Brackets وايي. په دغو لیندیو کې هغه وخت یو توری یا توري نیولی شو، چې غواړو په لیندیو کې د نیول شوي توري یا تورو لیکلی شکل (ګرافیم یا پخپله توری) تر څېړنې لاندې ونیسو. د بېلګې په ډول؛ د <س> توري ته چې د غاښونو پر سر درې ټکي کښېښودل شي، د <ش> توری ترې جوړېږي. په لنډ ډول کله چې زموږ موخه د یوه توري لیکلې بڼه څېړل وي؛ نو باید په دغو <> لیندیو کې ونیول شي.

څلورم: {…} لیندۍ

دغو لیندیو ته لویې لیندۍ Curly Brackets وايي. په دغو لیندیو کې ګړونه یا مورفیمونه نیول کېږي. د بېلګې په ډول؛ د مېږتون تړښتي (ترکیبي) ويي له مخې له {-تون} مورفیمه په ګټه اخیستنې نوې جوړونې لکه پوهنتون، زېږنتون، روغتون او نور ویونه جوړ شوي دي. کله چې زموږ موخه د یوه مورفیم څېړل وي؛ نو باید په دغو {} لیندیو کې ونیول شي.

پورته یادې شوې څلور لیندۍ په فونیټیکس او فونولوجۍ او په ټوله کې په ژبپوهنه کې مشهورې دي او په ژبپوهنیزو او په تېره په غږپوهنیزو څېړنو کې باید ولیکل شي، تر څو په لیکنه خپل مفهوم څرګند او زموږ لیکنه او څېړنه په نړیواله کچه پر معیار برابره واوسي. لکه مخکې چې یادونه وشوه، زموږ زیاتره ژبپوهان دغه (…) لیندۍ کاروي، چې دا په هر ډول علومو او څېړنو کې په یوه مانا کارول کېږي او د یانې او یا پر ځای د لنډون په خاطر او هم په ځینو مواردو کې، چې د کارونې د ځایونو یادونه یې ډېره شوې ده، کارول کېږي.

ماخذونه

  1. Linguistic Notation Conventions, English Speaking Cultures, Universitat Bremen, access link: http://www.fb10.uni-bremen.de/anglistik/linguistik/pdf/notation-conventions.
  2.  Phonetic Transcription, from Wikipedia, the free encyclopedia, access link: https://en.wikipedia.org/wiki/Phonetic_transcription
]]>
http://www.afghansabawoon.com/%da%98%d8%a8%d9%87-%d9%84%db%8c%da%a9%d8%af%d9%88%d8%af/%d9%be%d9%87-%d8%ba%da%96%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%db%8c%d8%b2%d9%88-%da%85%db%90%da%93%d9%86%d9%88-%d8%a7%d9%88-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%86%d9%88-%da%a9%db%90-%d8%af-%d9%84%db%8c%d9%86%d8%af%db%8c%d9%88/feed/ 0